زنبور عسل: شناخت، ادراک و حسگری

چکیده

وحی به زنبورعسل از موضوعاتی است که بسیاری از مترجمان و مفسران قرآن کریم از آن به عنوان الهام غریزی یاد کرده‌اند. با این حال، این سوال ذهن پژوهشگران را به خود معطوف می‌سازد که آیا زنبورعسل دارای ویژگی‌های شناختی، هوشی و ادراکی خاصی است که خداوند به وحی به او تاکید کرده‌است؟ شناخت، آگاهی و انعطاف‌پذیری زنبور به عنوان یکی از حوزه‌های دارای اولویت پژوهشی در علوم شناختی جانوران در سال‌های اخیر مطرح شده‌است. در این مطالعه رصدی، پژوهش‌های انجام شده بر روی ارتباط انعطاف‌پذیری شناختی و ویژگی‌های شناختی زنبورهای عسل، در 5 مقوله 1) ظرفیت پردازش کمی؛ 2) تجربه وضعیت عاطفی؛ 3) آموزش‌پذیری اجتماعی؛ 4) حافظه اطلاعاتی؛ 5) ویژگی‌های فرا‌شناختی دسته‌بندی و بحث شده‌است. در ادامه، مفهومی تحت عنوان «کنترل شناختی» به معنای توانایی مدیریت، انتخاب و هدایت فرآیندهای شناختی و ذهنی، معرفی می‌شود که در ابتدای پژوهش به عنوان هدف اصلی آن درنظر گرفته نشده‌است. اما به نظر می‌ رسد که زنبورهای عسل دارای کنترل شناختی قابل توجهی هستند که بررسی آن در پژوهش‌های آتی پیشنهاد می‌گردد.

کلیدواژه‌ها: وحی به زنبور، انعطاف پذیری شناختی، کنترل شناختی.

1. مقدمه

در میان طیف وسیعی از حیوانات نام برده شده در قرآن کریم، زنبورعسل تنها حیوانی است که بر اساس آیه 68 سوره نحل به آن وحی شده‌است. هرچند که بسیاری از مترجمان و مفسران قرآن کریم از وحی به عنوان الهام غریزی یاد کرده‌اند، با این حال، این سوال ذهن پژوهشگران را به خود معطوف می‌سازد که آیا زنبورعسل دارای ویژگی‌های شناختی، هوشی و ادراکی خاصی است که خداوند به وحی به او تاکید کرده‌ است؟ آیا نوعی شعور، ادراک و استعداد باعث دریافت نوعی از الهام از خداوند متعال شده‌است؟ زنبورهای عسل با توجه به کوچک بودن جثه و درنتیجه مغزشان، ویژگی‌های شناختی بارزی را از خود نشان می‌دهند که در نگاه اول بسیار سوال برانگیز است. از طرف دیگر، خداوند متعال در ادامه آیه 68 و همچنین آیه 69 سوره نحل، توانایی انتخاب و گزینش، مسیریابی و پیمایش برای زنبورعسل در نظر گرفته‌است که هر یک از این موضوعات نیازمند ظرفیت پردازشی، ادراکی و شناختی می‌باشد. اولین بررسی در مطالعات انجام شده، شروط لازم برای بستر وحی را علاوه بر خودآگاهی و ظرفیت‌های شناختی در انعطاف پذیری می‌داند. هدف در این پژوهش، بررسی مطالعات علمی می‌باشد که پیرامون ظرفیت‌های شناختی زنبورعسل انجام شده‌است و ارتباط هر چه بیشتر آن را با انعطاف پذیری روشن می‌سازد.

2. پیشینه پژوهش

واژه وحی در لغت عبارت است از القای معنا به دیگری، به صورت سریع و ناآشکار [1] و در عمل هنگامی استفاده می‌شود که فرستنده وحی بخواهد معانی مهمی را از طریق روشی که هم عاری از خطا در انتقال و دریافت اطلاعات است و هم شخص سومی نمی‌تواند بر آن نظارت یا دخالتی داشته باشد، به گیرنده وحی القا نماید. قرآن کریم از کلمه وحی در معانی مختلفی استفاده کرده‌است که معمولا به صورت‌ قوانین تکوینی (فصلت، آیه۱۲)، ادراک غریزی (نحل، آیه 68)، الهام به قلب (قصص، آیه 7)، القائات شیطانی (انعام، آیه 21) و وحی نبوت (انعام، آیه 19) دسته‌بندی می‌شوند. همان‌طور که در آیات قرآن درمورد انواع وحی دیده می‌شود، گیرنده از منشا وحی و کیفیت انجام آن آگاهی حضوری دارد [2]. شاید این فرآیند علاوه بر نیاز به آگاهی و خود آگاهی، بدون ظرفیت ادراکی نسبتا بالا در دریافت‌کننده، امکان‌پذیر نباشد. به همین دلیل، وحی معمولا به عنوان روش ارتباطی با کاربرد عمومی شناخته نمی‌شود. از طرف دیگر، هدف از وحی همیشه انتقال پیام در جهت انجام کار به روشی است که گیرنده وحی در حالت عادی نمی‌تواند با استفاده از توانایی‌های خودش به آن دست یابد. به عبارت دیگر، علیرغم داشتن قدرت ادراکی نسبتا بالا، گیرنده وحی باید بهترین راه حل خود در مواجهه با مساله را کنار گذاشته و به آنچه به او وحی می‌شود، جامه عمل بپوشاند. شاید بتوان چنین ویژگی در انسان‌ها و جانوران را در حوزه علوم شناختی و تحت عنوان انعطاف‌پذیری شناختی تعریف نمود.

وحی به زنبور عسل که تنها مورد ذکر شده درباره جانوران است، به تنهایی گزینه ادراک غریزی را نمایندگی می‌کند. هنگامی که چگونگی رفتارهای مربوط به خانه‌سازی، انتخاب مواد غذایی، و نحوه مسیریابی زنبورعسل (در آیه 68 سوره مبارکه نحل) از جانب خداوند متعال به او وحی شده‌‌است. در حدیثی منتسب به امام محمدباقر (ع) این وحی، نوعی از الهام بیان شده‌است [3, 4] که معمولا به عنوان غریزه ذاتی از آن یاد می‌شود. اما آیا ممکن است زنبورعسل دارای ویژگی‌های شناختی خاصی باشد که با مطالعه آن بستر لازم برای درک عمیق‌تر سازوکارهای شناختی فراهم شود؟

شناخت، به عنوان توانایی در کسب، پردازش، ذخیره و استفاده از اطلاعات، برای ادامه حیات در حیوانات تعریف شده‌است [5]. زنبورهای عسل مانند سایر حیوانات دارای توانایی شناختی برای یافتن غذا، مراقبت از نوزادان، لانه سازی، تعامل و مسیریابی هستند. هرچند که با توجه به اندازه کوچک مغز آن‌ها این توانایی‌ها شگفت‌انگیز است، اما تحقیقات اخیر نشان داده‌است که زنبورهای عسل موجوداتی باهوش، مبتکر و خلاق نیز هستند. بررسی مطالعات پیشرو نشان می‌دهد که آن‌ها مفهوم صفر را درک می‌کنند [6, 7]، ریاضیات ساده را انجام می‌دهند [8] و میتوانند چهره‌های انسان (و احتمالا چهره دیگر زنبورهای عسل) را تشخیص ‌دهند [9]. آن‌ها بعد از جست‌و‌جوی موفقیت‌آمیز غذا، خوشحال هستند [10]. اگر به دام عنکبوت بیوفتند، یک وضعیت عاطفی سخت را تجربه می‌‌‌کنند. از طرف دیگر، آن‌ها حتی به قصد سرگرمی بازی می‌کنند [11]. گروهی از محققان به سرپرستی پروفسور لارس چیتکا (Lars Chittka)، به طور متمرکز بر روی ظرفیت‌های شناختی، ارتباطی و فیزیولوژی حسی زنبورهای عسل در حال انجام پژوهش‌های پیشرویی هستند. آن‌ها در پژوهش اخیر خود (2023) ثابت کرده‌اند که برخی از تعاملات و انتقال مفاهیم در داخل یک کلنی، احتیاج به یادگیری اجتماعی دارد و به صورت ذاتی و غریزی اتفاق نمی‌افتد [12, 13]. زنبورها باید برای اولین حرکت‌های نمایشی خود، حرکت‌ نمایشی زنبورهای بالغ را ببینند، درغیر این صورت انتقال مفاهیم به صورت اشتباه و همراه با خطاهایی صورت می‌گیرد. بدین‌ترتیب، زنبورهای عسل رفتاری از خود نشان می‌دهند که قبلاً تصور می شد منحصر به انسان است. این نوع از زنبورها می‌توانند از طریق مشاهده یاد بگیرند. زنبورها با تماشای زنبورهای دیگر یاد می‌گیرند که چگونه یک معمای دو مرحله‌ای را تکمیل کنند که به‌طور مستقل امکان حل آن را ندارند [14-16]. هیچ مطالعه‌ای تاکنون پدیده یادگیری اجتماعی را در بی‌مهرگان نشان نداده‌است. در نتیجه این مطالعه، این محقق نشان می‌دهد که وجود فرهنگ در این حیوانات کوچک نیز پذیرفته است و پدیده یادگیری اجتماعی می‌تواند اساس وجود فرهنگ را در این گونه‌های کوچک نشان دهد [10]. رادولف منزل (Randolf Menzel) نیز از محققانی است که بر روی حافظه، یادگیری و شناخت در زنبورهای عسل تمرکز کرده‌است. او  بررسی عملکرد مغز زنبور عسل را به عنوان نمونه‌ای کوچکی از مغز انسان برای فهم ویژگی‌ها، مراحل و فرآیند ادراک و شناخت پیشنهاد کرده‌است [17]. به طور کلی باید در نظر داشت که پژوهشگران نمی‌گویند که مغز زنبورعسل با مغز انسان در حال رقابت است؛ اما، وجود نوعی ویژگی شناختی متفاوت از سایر حیوانات یا حداقل سایر حشرات، در این گونه‌ کتمان ناپذیر است.

انعطاف پذیری شناختی در حیوانات به عنوان توانایی حیوان برای یادگیری مداوم (حتی با تغییر شرایط) و تغییر رفتار هدفمند توصیف می‌شود [18]. این  توانایی تغییر بین راه‌حل‌های موجود با تکیه بر ویژگی‌های شناختی، به موجودات زنده کمک می‌کند تا بتوانند به تغییرات قابل و غیرقابل پیش‌بینی در جهان به طرق مختلف و در مقیاس‌های زمانی متعدد پاسخ دهند. اگرچه تکامل و تجربه می‌تواند سازگاری‌های سخت‌گیرانه را در پاسخ به تغییرات محیطی را شکل دهد؛ اما، نمی‌تواند به ارگانیسم‌های بدن آن‌ها کمک کنند تا با رویدادها کنار بیایند. در این میان، فرآیندهای یادگیری، انعطاف‌پذیری را ایجاد می‌کند و به حیوانات اجازه می‌دهد تا به تغییرات محیطی در طول عمر خود پاسخ دهند. تا زمانی که یادگیری اتفاق نیوفتد حیوانات در معرض تصمیم‌گیری‌های ضعیف هستند. با این حال، بسیاری از پاسخ‌ها به محیط ذاتی هستند و نیازی به یادگیری ندارند. بسته به سطح انعطاف‌پذیری شناختی که حیوان از خود نشان می‌دهد، قابلیت اصلاح چنین پاسخ‌هایی فراهم می‌شود. برای مثال، بسیاری از مورچه‌ها مسیرهای فرومون‌ها را ذخیره می‌کنند و به طور غریزی چنین مسیرهایی را دنبال می کنند. محققان با انجام آزمایشی بر روی مورچه Lasius niger نشان دادند که علی رغم وجود محرک‌های منفی در مسیر فرومونی غریزی، و وجود محرک‌های مثبت در مسیری دیگر، آن‌ها قادر به بروز رفتاری منعطف در یادگیری و تغییر استراتژی به راه حلی کارآمدتر برای دریافت غذا نبودند [19]. این مطالعه نشان می‌دهد که انعطاف‌پذیری شناختی در تمام حیوانات به یک میزان نیست و لزوما با اندازه سیستم عصبی ارتباطی ندارد. بسیاری از تحقیقات تجربی و نظری، نشان می‌دهد که یادگیری‌های پیچیده را می‌توان با سیستم‌های عصبی نسبتاً کوچک انجام داد و تغییرات کوچک در مدارهای عصبی می‌تواند تغییرات بزرگی را در ظرفیت‌های شناختی و رفتاری ایجاد کند [20].

برخلاف مورچه‌ها که از لحاظ جثه و ساختار مغزی بسیار شبیه به زنبورهای عسل هستند و انعطاف‌پذیری شناختی کمی را از خود نشان دادند، زنبورهای عسل یک مثال طبیعی مهم از این ویژگی مرتبط با دیگر ویژگی‌‌های شناختی مانند حافظه، یادگیری و تجربه به حساب می‌آیند [21]. محققان دریافته‌اند که کاهش اندازه کلنی و تعداد زنبورهای در آن و اندازه بدن زنبورهای عسل تاثیری بر قابلیت‌ها و ظرفیت یادگیری (نتیجه تعاملات اجتماعی کمتر و سوتغذیه) این نوع گونه ندارد [22]. زنبورهای بامبل اطلاعات اجتماعی و نشانه‌های گل‌ها را یاد می‌گیرند، آن‌ها را به خاطر می‌سپارند، صحت اطلاعات را می‌‌سنجند و در نتیجه ارزش‌گذاری متفاوت برای آن درنظر می‌گیرند [23]. آن‌ها از این روش برای اصلاح انتخاب‌های متفاوت خود در طول دوره های 4، 8 و 24 ساعته استفاده می‌کنند [24]. همچنین با استفاده از سیستم ارزش‌گذاری ذهنی خود می‌توانند تحمل درد بیشتر را برای دریافت غذای بیشتر ترجیح دهند [25]. آن‌ها می‌توانند تجربیات و انتخاب‌های قبلی زنبورهای دیگر در فرآیند انتخاب و نوشیدن شهد گل‌ها را یاد بگیرند و از این روش‌ها استفاده و یا از آن اجتناب کنند [26]. تمامی این ویژگی‌ها می‌تواند سطوح مختلفی از انعطاف‌پذیری در آنان را نشان دهد. آن‌ها حتی در کارهایی که بعید به نظر می‌رسد در طبیعت با آن‌ها روبرو شوند برتری می‌یابند چراکه طبیعت غیرقابل پیش‌بینی است و این حیوانات باهوش در مقابله با چالش های غیرقابل پیش‌بینی بهتر خواهند بود. لوکالو (2017) توانست با انجام آزمایشی نشان دهد که زنبورهای عسل دارای انعطاف‌پذیری شناختی بی‌سابقه‌ای هستند. آن‌ها برای حل یک پازل می‌توانند رفتارهای کاملاً جدید را پس از یادگیری از همنوعان خود، در صورت بروز فشارهای اکولوژیکی، با انتخاب راه‌حل خودساخته، کارآمدتر حل کنند [27]. مطالعات و مشاهدات علمی در سال‌های اخیر نوعی از انعطاف‌پذیری شناختی شناختی را در زنبورهای عسل نشان می‌دهد. اما آیا این قابلیت اصلی آنان است یا بخشی از یک قابلیت بزرگ‌تر است؟ و آیا این ویژگی آنان با دیگر ویژگی‌های شناختی مانند ظرفیت پردازش کمی اعداد و یادگیری مرتبط است؟ مطالعات صورت گرفته نشان می‌دهد که بین انعطاف‌پذیری شناختی و ویژگی‌های شناختی، ارتباطی، عاطفی و حسی رابطه معناداری وجود دارد. مطالعات نشان می‌دهد که افرادی که از انعطاف‌پذیری شناختی کمتری برخوردار هستند، سطوح بالاتری از اضطراب و افسردگی را تجربه می‌کنند و بی برنامگی و تکانشگری حرکتی بیشتری را می‌توان برای آنان پیش‌بینی کرد [28]. پژوهشی دیگر ارتباط انعطاف‌پذیری شناختی و عملکرد مناسب در انجام محاسبات ریاضیاتی را در دانش‌آموزان مورد بررسی قرار می‌دهد. پس از کنترل هوش، توجه، حافظه، افراد دارای انعطاف‌پذیری بالاتر، عملکرد بهتری در انجام محاسبات ریاضیاتی از خود نشان می‌دهند [29]. در ادامه پژوهش، ارتباط این ویژگی‌ها با یکدیگر تبیین می‌شود.

3. روش شناسی تحقیق

1-3. روش‌شناسی پژوهش در بخش تحقیق دینی و قرآنی:

در این پژوهش، با استناد به آیات مبارکه 68 و 69 سوره نحل، به تفاسیر معتبر از جمله تفسیر المیزان في تفسیر القرآن، تفسیر نمونه، الأمثل في تفسیر کتاب الله المنزل، التبيان في تفسير القرآن، مجمع البيان، و غیره مراجعه شده است. سپس با توجه به معنا و تفسیر این آیات، و با توجه به نیازهای راهبردی کشور و توانایی و استعداد گروه، قسمت هایی از آیه که می‌توانست محل تحقیق و تامل باشد استخراج و کلمات کلیدی علمی تشریح کننده مفهوم آن ها مورد بررسی و جستجو قرار گرفته‌است. هرچند تمرکز این پژوهش بر روی عبارت «وَأَوْحَى» می‌باشد، اما از عباراتی مانند «اتَّخِذِي»، «ذُلُلًا» و «لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» نمی‌توان غافل شد.

2-3. روش‌شناسی پژوهش در بخش تحقیق علمی:

جستجوی تحقیقات علمی انجام شده بین سال های 2012 تا 2024 در پایگاه «Science Direct» با کلمات کلیدی Honeybee، Cognition، Learning، Memory، Consciousness در مجلات معتبر Nature، Science  و مجلات تخصصی‌تر در این حوزه با Impact Factor بیشتر از 5، که پژوهش‌های علمی تراز اول را در دنیا منتشر می‌کنند، انجام شده‌است. تعدادی از مقالات که بیشترین تناسب را با موضوع و مساله پژوهش داشته‌اند انتخاب گردیده‌است.

4. انجام تحقیق، نتایج و بحث

در این مطالعه رصدی، پژوهش‌های معتبر و شاخصی که در سال‌های اخیر بر روی زنبورعسل انجام شده‌است، به طور گسترده مورد واکاوی قرار گرفته و با توجه به برداشت موضوعی از آیه 68 و 69 سوره نحل در موضوعات پژوهشی مختلف طبقه‌بندی شده‌است. بر اساس مطالعه صورت گرفته پیشنهاد می‌گردد که کارهای پژوهشی آینده در بخش ویژگی‌های شناختی و ساختار مغزی زنبورعسل متمرکز شود. این حوزه به لحاظ پژوهشی دارای اولویت تشخیص داده شده‌است. همچنین براساس مطالعات انجام شده می‌توان انعطاف‌پذیری شناختی را مرتبط با ظرفیت‌های شناختی زنبورعسل مرتبط دانست. این موضوعات در 5 مقوله‌ دسته‌بندی و در ادامه بررسی می‌شوند.

1-4. انعطاف پذیری شناختی و ظرفیت پردازش کمی

ظرفیت پردازش کمی اعداد در این حیوانات کوچک را می‌توان در درک مفهوم اعداد، توالی، توانایی شمارش و محاسبات ابتدایی ریاضی دسته‌بندی کرد. اما به نظر می رسد زنبورهای عسل از این ظرفیت نه تنها به عنوان «یک راه حل» بلکه به عنوان یک روش تحلیلی برجسته استفاده می‌کنند [30]. آن‌ها از این قابلیت در کنار فعالیتی همچون مسیریابی استفاده کرده و اطراف کندو را به یک نقشه شناختی در مغز خود تبدیل می‌کنند [31]. با توجه به مطالعات صورت گرفته [29] دور از ذهن نیست که ظرفیت بالای پردازش کمی زنبورعسل با انعطاف پذیری بالای این موجود در ارتباط بوده و برخورداری از این دو ویژگی بتوانند زنبورعسل را در حل موضوعات پیچیده کمک کنند.

2-4. انعطاف پذیری شناختی و تجربه وضعیت عاطفی

وضعیت عاطفی به  احساسات و هیجاناتی گفته می‌شود که در یک فرد در یک بازه زمانی خاص رخ می‌دهند. این وضعیت‌ها ممکن است شامل احساساتی همچون خوشحالی، غم، اضطراب، خشم، افسردگی، شادمانی یا ترس باشند. زنبورهای عسل می‌تواند وضعیت‌های مختلف عاطفی مانند غم، شادی، سرگرمی، افسردگی و انزوا را تجربه ‌کنند. انعطاف‌پذیری شناختی می‌تواند به فرد کمک کند که بهتر با وضعیت‌های عاطفی مختلف مقابله کند. افرادی که دارای انعطاف‌پذیری شناختی بالا هستند، قادرند به راحتی به تغییرات محیطی یا هیجانات جدید واکنش نشان دهند و در مواجهه با احساسات منفی، سریعتر به راه‌حل‌های مناسب فکر کنند. این امر می‌تواند به کاهش اضطراب، استرس و افسردگی کمک کند. از طرف دیگر، وضعیت‌های عاطفی مختلف می‌تواند تأثیر زیادی بر میزان انعطاف‌پذیری شناختی داشته باشند. به‌طور خاص،  احساسات منفی  مانند اضطراب، افسردگی یا خشم ممکن است انعطاف‌پذیری شناختی را کاهش دهند و فرد را در برابر تغییرات و اطلاعات جدید مقاوم‌تر کنند [32] و احساسات مثبت  مانند خوشحالی، آرامش یا رضایت، می‌توانند انعطاف‌پذیری شناختی را افزایش دهند، زیرا فرد با ذهن بازتر و راحت‌تر به اطلاعات جدید و تغییرات پاسخ می‌دهد [33].

3-4. انعطاف پذیری شناختی و یادگیری اجتماعی

زنبورهای عسل ظرفیت یادگیری ویژه‌ای دارند که حتی قادر به یادگیری از طریق مشاهده نیز هستند. آموزش‌پذیری در زنبورهای عسل اخیرا کشف شده‌است و اساس وجود فرهنگ در این موجودات کوچک را بارز ساخته‌است. موضوع قابل توجه دیگر نیز وجود انعطاف پذیر شناختی در هنگام یادگیری اجتماعی است. با اینکه زنبورهای عسل رفتاری را آموزش می‌بینند که به نتیجه منجر می‌شود، اما با ظرفیت انعطاف پذیری بالای خود روش انجام آن رفتار را به طور به روش کارآمدتری تغییر می‌دهند. بدین‌ترتیب وجود ارتباطی موثر بین انعطاف‌پذیری اجتماعی و یادگیری اجتماعی وجود دارد.

4-4.  حافظه اطلاعاتی در مقابل انعطاف پذیری شناختی

حافظه اطلاعاتی زنبورهای عسل نیز از ویژگی‌های شناختی‌ای است که توجه بسیار را به خودمعطوف ساخته است. اینکه این موجودات از چه سازوکاری برای به خاطر سپردن اعداد، چهره افراد، چهره دیگر زنبورهای عسل، راه‌حل پازل‌ها، مسیرهای رفت و برگشت به کندو، وضعیت‌های عاطفی گوناگون استفاده می‌کنند، مهم می‌باشد اما موضوع مهم‌تر ارتباط معنادار انعطاف‌پذیری شناختی با حافظه اطلاعاتی می‌باشد. حافظه فضایی به توانایی یادآوری موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف اشاره دارد، در حالی که انعطاف‌پذیری شناختی به معنای توانایی تغییر توجه و تطبیق با شرایط و قوانین جدید است. محققان با مطالعه نحوه عملکرد مناطق مغزی مختلف مانند کورتکس پیش‌فرونتال (PFC)  موثر در انعطاف‌پذیری شناختی و هیپوکامپ موثر در پردازش حافظه فضایی، رقابت این دو فرآیند شناختی را در زمان نیاز به هردو فرآیند نشان می‌دهد. این مطالعات انجام شده بر روی مدل‌های انسانی و حیوانی نشان می دهد که در محیط‌های نامشخص یا جدید، انعطاف‌پذیری بیشتر، می‌تواند مفیدتر باشد، در حالی که در محیط‌های پایدار و آشنا، توجه به حافظه فضایی ممکن است بهتر باشد [18].

5-4. انعطاف پذیری شناختی و ویژگی‌های فراشناختی

ویژگی‌های فراشناختی شامل ویژگی‌هایی می‌شود که باعث نظارت بر شناخت خود می‌شود . وجود آگاهی و هوشیاری به عنوان یک ویژگی فراشناختی در تمامی موجودات بر روی کره زمین، از آن دسته موضوعاتی است که با توجه به پیشرفت‌های علمی و کشف ویژگی‌های شناختی در هر یک از موجودات، موافقان و مخالفان بسیاری را بر انگیخته‌است [34]. وجود این مسئله در مورد بی مهرگان نیز در سال‌های اخیر فراگیر شده‌است و تا اکنون هیچ توافقی در مورد هوشیاری بی مهرگان و روش حل این مسئله، وجود ندارد. برخی از محققان از ایده هوشیاری در حشرات به دلیل بسیاری از ویژگی‌های شناختی دفاع [35-42]، و برخی دیگر ضمن رد این نظریه با اینکه حشرات و به خصوص زنبورهای عسل را به لحاظ ظرفیت‌های شناختی مخلوقاتی بسیار پیچیده می دانند اما دلیلی بر وجود هوشیاری در آن‌ها نمی بینند و توان انسان در ساخت ربات‌های پیچیده بدون هوشیاری را با این گونه از جانوران مقایسه می کنند [43-45]. هاربر (2024) معتقد است در انسان معمولاً وجود فرآیندهای فکری (مانند استدلال منطقی، استفاده از ابزار خلاقانه و تولید، درک علّی و حل مسئله بصیرتی، کنش ارادی، سفر در زمان (حافظه اپیزودیک، برنامه‌ریزی، تقلید، آموزش، خودشناسی آینه‌ای، تخمین کمیت، انتزاع، طبقه‌بندی، شکل‌گیری مفهوم) بدون آگاهی امکان پذیر نیست [46]. اما آیا حیوانات در موارد فوق آگاهانه عمل می‌کنند یا خیر؟ آیا می‌توان این سوال را در مغز زنبورهای عسل که نورون‌های کمی (تقریباً 1 میلیون در مقایسه با تقریباً 100 میلیارد نورون در انسان) دارد، جست و جو کرد؟

6-4. کنترل شناختی و ارتباط آن با ویژگی‌ها و انعطاف‌پذیری شناختی

کنترل شناختی به توانایی مدیریت و هدایت فرآیندهای ذهنی در جهت اهداف خاص اشاره دارد و شامل تصمیم‌گیری، توجه، مهار پاسخ‌ها و انعطاف‌پذیری در موقعیت‌های جدید است [47]. کنترل شناختی در حیوانات با ظرفیت شناختی بالا، در موقعیت‌هایی که نیاز به انتخاب بین چند ویژگی‌ متضاد شناختی است، به آن‌ها کمک می کند تا تعادل را برقرار کرده و خود را به سرعت با شرایط جدید تطبیق دهد. برای مثال در زنبورهای‌عسل که از طرفی توانایی بالا در استفاده از ظرفیت حافظه اطلاعاتی و همچنین انعطاف پذیری شناختی خود دارند، و از طرف دیگر، استفاده از این دو ویژگی در مقابل یکدیگر قرار دارند، کنترل شناختی می‌تواند بسیار موثر عمل کند. به طور کلی کنترل شناختی به‌عنوان یک عامل تنظیم‌کننده و میانجی بین برای مثال حافظه فضایی و انعطاف‌پذیری شناختی مطرح می‌شود  که نقش مهمی در نحوه تعامل و تخصیص منابع مغزی در شرایط مختلف را ایفا می‌کند [18]. انتظار می‌رود که زنبورهای عسل دارای کنترل شناختی قابل توجهی باشد.

زنبورهای عسل از توانایی‌های شناختی پیشرفته‌ای مانند یادگیری اجتماعی، پردازش کمی و کنترل شناختی برخوردارند که با تفسیر آیات قرآن درباره «وحی» به آن‌ها هم سوست. این یافته‌ها، لزوم بازنگری در تعریف غریزه و هوش در جانوران را آشکار می‌سازد.

5. نتیجه گیری و رهنمودهای تحقیقات آتی

شناخت، آگاهی و انعطاف‌پذیری زنبور به عنوان یکی از حوزه‌های دارای اولویت پژوهشی در علوم شناختی جانوران در سال‌های اخیر مطرح شده است. همچنین، ارتباط بین این فاکتورها و تاثیر هر یک بر دیگری در مطالعات بسیاری قابل بررسی است. از طرف دیگر، توانایی مدیریت، انتخاب و هدایت فرآیندهای شناختی و ذهنی تحت عنوان «کنترل شناختی» معنی دار می‌شود که در ابتدای پژوهش به عنوان هدف اصلی آن درنظر گرفته نشده‌است. اما به نظر می‌ رسد که زنبورهای عسل دارای کنترل شناختی قابل توجهی هستند که بررسی آن در پژوهش‌های آتی پیشنهاد می‌گردد. یافته‌های این رصد علمی نشان می‌دهد که تمامی مقالات به زبان انگلیسی و بر روی گونه‌های اروپایی و آمریکایی از زنبورعسل انجام شده‌است. همچنین، با اینکه مبانی اولیه از این پژوهش ها بین سال های 2009 تا 2014 منتشر شده‌است اما این موضوع پژوهشی بین سال‌های 2018 تا 2024 به یکی از موضوعات پیشرو و سطح اول در این زمینه در جهان تبدیل شده‌است. نتایج حیرت‌انگیز ظرفیت‌های شناختی زنبورعسل در مجلات معتبر علمی منتشر شده‌است و بازخورد قابل تاملی را از مخاطبان متخصص و عام دریافت کرده‌است. در این راستا، لازم است در مرحله اول رصد علمی کامل‌تری با هدف بررسی ساختار شناختی زنبورهای عسل انجام شود. بدین ترتیب، گروه‌های پژوهشی برای انجام مطالعات آتی معرفی می‌شود. 1) گروه پژوهش آزمایشگاهی زیر نظر پروفسور لارس چیتکا (Lars Chittka) یکی از گروه‌های شاخصی است که این حوزه‌ها پژوهش‌های برجسته‌ای را انجام داده‌اند. از آن میان می‌توان به مقالات “زنبورهای عسل بازی می‌کنند” و “زنبورهای عسل یاد می‌گیرند”، اشاره نمود که در شبکه‌های اجتماعی نیز مورد توجه قرار گرفت و به سرعت فراگیر شد. 2) رادولف منزل (Randolf Menzel) نیز بر روی موضوع یادگیری، حافظه و ادراک شناختی مطالعات بسیاری را انجام داده‌است و دستگاه شناختی زنبورعسل را به عنوان پایه‌ای برای فهم بهتر دستگاه شناختی سایر موجودات معرفی کرده‌اند. 3) اسکارلت هوارد (Scarlett Howard) و همکارانش نیز بر روی موضوع شمارش و توانایی محاسبات ابتدایی ریاضی، به صورت متمرکز کار کرده‌اند. این گروه‌ های پژوهشی جهت همکاری‌های آینده حول موضوعات پیشنهادی معرفی می‌شوند. هر کدام از این حوزه ها نیازمند سال ها تحقیق و بررسی می باشد. اما، هدف این پژوهش بررسی هر کدام از این حوزه ها به صورت رصد علمی است تا تمرکز جهانی پژوهشگران بر روی هر یک از حوزه های تجربی روشن گردد.

منابع :

1.فارس, ا.ف.ا.ب., معجم مقاییس اللغة. Vol. جلد 6. 1363, قم دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم.

2.خمینی, ح.آ.ا.ح.س.ر.ا., سرّ الصلاة. 1388, تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

3.حسيني‌بهارانچي, س., تفسير اهل‌البيت عليهم‌السلام. Vol. جلد 7. 1393 قم: انتشارات مطيع.

4.محمدتقی, م.م.ب., بحار الانوار Vol. جلد 61. 1403 هجری قمری, بیروت – لبنان: دار إحياء التراث العربي. 259.

5.Shettleworth, S.J., Cognition, evolution, and behavior. 2009: Oxford university press.

6.Cordes, S., Even bees know zero is less than one. Learning & Behavior, 2019. 47: p. 187-188.

7.Howard, S.R., et al., Numerical ordering of zero in honey bees. Science, 2018. 360(6393): p. 1124-1126.

8.Howard, S.R., et al., Numerical cognition in honeybees enables addition and subtraction. Science advances, 2019. 5(2): p. eaav0961.

9.Sheehan, M.J. and E.A. Tibbetts, Specialized face learning is associated with individual recognition in paper wasps. science, 2011. 334(6060): p. 1272-1275.

10.Mendl, M.T. and E.S. Paul, Bee happy. Science, 2016. 353(6307): p. 1499-1500.

11.Galpayage Dona, H.S., et al., Do bumble bees play? Animal Behaviour, 2022. 194: p. 239-251.

12.Chittka, L. and N. Rossi, Bees learn to dance. Science, 2023. 379(6636): p. 985-986.

13.Dong, S., et al., Social signal learning of the waggle dance in honey bees. Science, 2023. 379(6636): p. 1015-1018.

14.Bridges, A.D., et al., Bumblebees socially learn behaviour too complex to innovate alone. Nature, 2024. 627(8004): p. 572-578.

15.Whiten, A., Blind alleys and fruitful pathways in the comparative study of cultural cognition. Physics of Life Reviews, 2022. 43: p. 211-238.

16.Alem, S., et al., Associative mechanisms allow for social learning and cultural transmission of string pulling in an insect. PLoS biology, 2016. 14(10): p. e1002564.

17.Menzel, R., The honeybee as a model for understanding the basis of cognition. Nature Reviews Neuroscience, 2012. 13(11): p. 758-768.

18.Tello-Ramos, M.C., et al., Spatial memory and cognitive flexibility trade-offs: to be or not to be flexible, that is the question. Animal Behaviour, 2019. 147: p. 129-136.

19.Wenig, K., R. Bach, and T.J. Czaczkes, Hard limits to cognitive flexibility: ants can learn to ignore but not avoid pheromone trails. Journal of Experimental Biology, 2021. 224(11).

20.Chittka, L., Bee cognition. Current Biology, 2017. 27(19): p. R1049-R1053.

21.Cabirol, A., et al., Relationship between brain plasticity, learning and foraging performance in honey bees. PLOS ONE, 2018. 13(4): p. e0196749.

22.Hill, L., et al., Bumblebee cognitive abilities are robust to changes in colony size. Behavioral Ecology and Sociobiology, 2023. 77(2): p. 25.

23.Giurfa, M., Honeybees foraging for numbers. Journal of Comparative Physiology A, 2019. 205(3): p. 439-450.

24.Abts, B.J. and A.S. Dunlap, Memory and the value of social information in foraging bumble bees. Learning & Behavior, 2022. 50(3): p. 317-328.

25.Groening, J., D. Venini, and M.V. Srinivasan, In search of evidence for the experience of pain in honeybees: A self-administration study. Scientific reports, 2017. 7(1): p. 45825.

26.Dawson, E.H., et al., Learning by observation emerges from simple associations in an insect model. Current Biology, 2013. 23(8): p. 727-730.

27.Loukola, O.J., et al., Bumblebees show cognitive flexibility by improving on an observed complex behavior. Science, 2017. 355(6327): p. 833-836.

28.Yu, Y., Y. Yu, and Y. Lin, Anxiety and depression aggravate impulsiveness: the mediating and moderating role of cognitive flexibility. Psychology, Health & Medicine, 2020. 25(1): p. 25-36.

29.Magalhães, S., et al., Executive functions predict literacy and mathematics achievements: The unique contribution of cognitive flexibility in grades 2, 4, and 6. Child Neuropsychology, 2020. 26(7): p. 934-952.

30.Eckert, J., M. Bohn, and J. Spaethe, Does quantity matter to a stingless bee? Animal Cognition, 2022: p. 1-13.

31.Cheeseman, J.F., et al., Way-finding in displaced clock-shifted bees proves bees use a cognitive map. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2014. 111(24): p. 8949-8954.

32.Joormann, J. and I.H. Gotlib, Emotion regulation in depression: Relation to cognitive inhibition. Cognition and Emotion, 2010. 24(2): p. 281-298.

33.Mrazek, M.D., et al., Mindfulness training improves working memory capacity and GRE performance while reducing mind wandering. Psychological science, 2013. 24(5): p. 776-781.

34.Birch, J., The search for invertebrate consciousness. Noûs, 2022. 56(1): p. 133-153.

35.Barron, A.B. and C. Klein, What insects can tell us about the origins of consciousness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2016. 113(18): p. 4900-4908.

36.Feinberg, T.E. and J. Mallatt, The ancient origins of consciousness: How the brain created experience. 2016: MIT Press.

37.Feinberg, T.E. and J. Mallatt, Phenomenal consciousness and emergence: eliminating the explanatory gap. Frontiers in Psychology, 2020. 11: p. 1041.

38.Feinberg, T.E. and J.M. Mallatt, Consciousness demystified. 2018: MIT Press.

39.Ginsburg, S. and E. Jablonka, The evolution of the sensitive soul: Learning and the origins of consciousness. 2019: MIT Press.

40.Lenharo, M., Do insects have an inner life? Animal consciousness needs a rethink. Nature, 2024. 629(8010): p. 14-15.

41.Tye, M., Are insects sentient? Animal Sentience, 2016. 1(9): p. 5.

42.Tye, M., Tense bees and shell-shocked crabs: are animals conscious? 2016: Oxford University Press.

43.Adamo, S.A., Consciousness explained or consciousness redefined? Proceedings of the National Academy of Sciences, 2016. 113(27): p. E3812-E3812.

44.Allen-Hermanson, S., Insects and the Problem of Simple Minds: Are Bees Natural Zombies? The Journal of Philosophy, 2008. 105(8): p. 389-415.

45.Key, B., R. Arlinghaus, and H.I. Browman, Insects cannot tell us anything about subjective experience or the origin of consciousness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2016. 113(27): p. E3813-E3813.

46.Huber, L., Do Animals Have Consciousness?, in The Rational Animal: In Search of Complex Cognition in Non-Human Animals, L. Huber, Editor. 2024, Springer Nature Switzerland: Cham. p. 241-283.

47.Miyake, A. and N.P. Friedman, The Nature and Organization of Individual Differences in Executive Functions:Four General Conclusions. Current Directions in Psychological Science, 2012. 21(1): p. 8-14.