در عصری که چالشهای اجتماعی از فقر و فساد تا بحران هویت و محیط زیست، جهان را به چالش کشیدهاند، بازخوانی آموزههای قرآنی درباره «حکمرانی اراده» نهتنها ضروری، که نجاتبخش است. این پژوهش با واکاوی ژرفبینانه آیات قرآن و آرای اندیشمندان اسلامی، نشان میدهد که تقویت اراده جمعی بر پایه مفاهیمی چون عزم، توکل و وحدت، تنها راهکار عبور از بنبستهای کنونی است. آنچه این مقاله را ممتاز میکند، ارائه چارچوبی عملیاتی برای تبدیل آموزههای نظری به اقدامات اجتماعی است؛ گامی به سوی جامعهای که در آن «اراده» محور حکمرانی مطلوب باشد.
چکیده
این پژوهش با عنوان «قرآن کریم و حکمرانی اراده: نقش اراده در مواجهه با چالشهای اجتماعی»، به بررسی جامع مفهوم اراده در قرآن و کاربرد آن در حل مسائل اجتماعی معاصر میپردازد. هدف این مطالعه، تبیین نقش اراده فردی و جمعی در مواجهه با چالشهای اجتماعی و ارائه راهکارهایی برای بهکارگیری این مفهوم در حکمرانی مؤثر است. با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی و رویکرد کیفی، دادههای لازم از منابع معتبر قرآنی، تفاسیر و آثار اندیشمندان اسلامی معاصر جمعآوری و تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهند که اراده در قرآن جایگاه ویژهای دارد و با مفاهیمی همچون عزم، همت و نیت مرتبط است. این مطالعه راهکارهای قرآنی برای تقویت اراده فردی و جمعی در جامعه را ارائه میدهد که شامل خودسازی، تفکر، صبر، عمل، وحدت، آموزش، توکل و امر به معروف و نهی از منکر میشود. همچنین، کاربرد اصول قرآنی حکمرانی اراده در مواجهه با چالشهای اجتماعی معاصر مانند فقر، فساد، بحران هویت، مسائل زیستمحیطی و چالشهای فضای مجازی بررسی شده است. نتایج نشان میدهند که تقویت اراده جمعی بر اساس آموزههای قرآنی میتواند نقش حیاتی در حل مسائل اجتماعی و بهبود حکمرانی ایفا کند. این مطالعه چارچوب مفهومی برای درک نقش اراده در حکمرانی مؤثر ارائه میدهد و راه را برای تحقیقات بیشتر در این زمینه هموار میکند.
کلیدواژهها: حکمرانی اراده، اراده الهی، اراده انسانی، اراده فردی، اراده جمعی، چالشهای اجتماعی.
1. مقدمه
اراده در قرآن کریم و علوم قرآنی جایگاه ویژهای دارد. این مفهوم در قرآن با واژههایی همچون عزم، همت و نیت بیان شده است که هر کدام ابعاد خاصی از اراده را نشان میدهند. واژه «عزم» به معنای تصمیم محکم و استوار است. در آیه ۱۵۹ سوره آل عمران آمده است: «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ». راغب اصفهانی در کتاب «مفردات الفاظ القرآن» میگوید: «عزم به معنای بستن قلب بر انجام کاری است» (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ ق، ص ۵۶۹). واژه «همت» به معنای اراده قوی و عزم راسخ است. در داستان حضرت یوسف(ع) در آیه ۲۴ سوره یوسف آمده است: «وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا». علامه طباطبایی در تفسیر المیزان میگوید: «همت به معنای میل شدید نفس به چیزی است» (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۱، ص ۱۵۳).
واژه «نیت» به معنای قصد و هدف است. در آیه ۹ سوره نحل آمده است: «وَ عَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ». آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه میگوید: «نیت به معنای اراده و تصمیم برای رسیدن به هدف است» (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱۱، ص ۲۳۴).
حکمرانی اراده مفهومی است که به توانایی فرد یا جامعه در کنترل و هدایت خواستهها و اقدامات خود اشاره دارد. از منظر قرآنی، این مفهوم از اهمیت ویژهای برخوردار است و به عنوان یکی از ابزارهای اصلی انسان در مسیر رشد و تعالی فردی و اجتماعی شناخته میشود. این مفهوم ریشههای عمیقی در اندیشه اسلامی دارد و اندیشمندان مسلمان از دیرباز به آن توجه ویژهای داشتهاند. یکی از این اندیشمندان، سید قطب است که در تفسیر «فی ظلال القرآن» به این موضوع پرداخته است. سید قطب در تفسیر خود بر اهمیت اراده انسان در ساختن تمدن و جامعه تأکید میکند و معتقد است که قرآن انسان را به عنوان خلیفه خدا بر زمین معرفی کرده است و این جایگاه نیازمند ارادهای قوی و مسئولیتپذیری است (قطب، ۱۴۱۲ ق، ج ۱، ص ۵۷-۵۸).
این دیدگاه سید قطب با آیات قرآن کریم همخوانی دارد. قرآن در چندین آیه به موضوع اراده و نقش آن در زندگی انسان پرداخته است. یکی از مهمترین این آیات، آیه ۱۱ سوره رعد است که به نقش اراده انسان در تغییر سرنوشت جامعه اشاره میکند: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ». این آیه به وضوح بر نقش اراده انسان در تغییر و تحول جامعه تأکید میکند (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۱، ص ۳۷۲). این آیه نهتنها بر اهمیت اراده فردی تأکید میکند، بلکه به نقش اراده جمعی در تحولات اجتماعی نیز اشاره دارد. این موضوع توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر را به خود جلب کرده است. یکی از این اندیشمندان، محمد عابد الجابری است که مفهوم اراده را در فرهنگ اسلامی تحلیل کرده است.
محمد عابد الجابری، اندیشمند معاصر مراکشی، در کتاب «العقل الأخلاقی العربی» به تحلیل مفهوم اراده در فرهنگ اسلامی میپردازد. او معتقد است که اراده در اندیشه اسلامی با مفهوم «عقل عملی» ارتباط عمیقی دارد و نقش مهمی در شکلگیری اخلاق فردی و اجتماعی ایفا میکند (الجابری، ۲۰۰۱، ص ۴۳-۱۴۵). علامه طباطبایی نیز بر اهمیت اراده جمعی در تحولات اجتماعی تأکید میکند. او در تفسیر المیزان با استناد به این آیه، بر اهمیت اراده جمعی در تحولات اجتماعی تأکید میکند و معتقد است که تغییرات بنیادین در جوامع نیازمند تغییر در اراده و خواست مردم است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۱، ص ۳۷۳-۳۷۵). این تأکید بر نقش اراده جمعی در تحولات اجتماعی، توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر را به خود جلب کرده است. یکی از این اندیشمندان، محمد عماره است که به بررسی نقش اراده مردم در حکومت اسلامی پرداخته است.
محمد عماره، اندیشمند مصری، در کتاب «الإسلام و فلسفة الحکم» به بررسی نقش اراده مردم در حکومت اسلامی میپردازد. او با استناد به آیات قرآن و سنت نبوی، بر اهمیت مشارکت مردم در امور حکومتی و نقش اراده جمعی در پیشبرد اهداف جامعه اسلامی تأکید میکند (عماره، ۱۹۸۹، ص ۸۷-۹۰). مرتضی مطهری نیز بر نقش اراده انسان در تعیین سرنوشت فردی و اجتماعی تأکید میکند.
مرتضی مطهری در کتاب «انسان و سرنوشت» به تفصیل به نقش اراده انسان در تعیین سرنوشت فردی و اجتماعی پرداخته است. او با استناد به آیات قرآن، اراده را یکی از مهمترین عوامل در شکلگیری هویت انسان و جامعه میداند (مطهری، ۱۳۸۵، ص ۷۸-۸۲). این تأکید بر نقش اراده انسان در تعیین سرنوشت، پرسشهایی درباره رابطه اراده انسان و اراده الهی مطرح میکند. این موضوعی است که عبدالکریم سروش، فیلسوف معاصر ایرانی، به آن پرداخته است.
عبدالکریم سروش در کتاب «قبض و بسط تئوریک شریعت» به بررسی رابطه اراده انسان و اراده الهی میپردازد. او با تحلیل آیات قرآن، دیدگاهی ارائه میدهد که بر اساس آن، اراده انسان در چارچوب اراده الهی عمل میکند، اما این به معنای نفی اختیار انسان نیست (سروش، ۱۳۷۴، ص ۲۱۰-۲۱۵). این بحث درباره رابطه اراده انسان و اراده الهی، ما را به مفهوم «حکمرانی اراده» میرساند که در این مطالعه از اهمیت ویژهای برخوردار است.
قرآن کریم در چندین آیه به آزادی اراده انسان اشاره کرده است. برای مثال، در آیه ۲۹ سوره کهف میخوانیم: «فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ». این آیه به وضوح بر آزادی انسان در انتخاب مسیر زندگی خود تأکید میکند (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱۲، ص ۴۲۷). این تأکید قرآن بر آزادی انسان، توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر را به خود جلب کرده است. یکی از این اندیشمندان، محمد شحرور است که به تحلیل مفهوم اختیار در قرآن پرداخته است.
محمد شحرور، اندیشمند سوری، در کتاب «الکتاب والقرآن: قراءة معاصرة» به تحلیل مفهوم اختیار در قرآن میپردازد. او معتقد است که آزادی اراده انسان یکی از اصول اساسی در فهم پیام قرآن است و بدون درک صحیح این مفهوم، نمیتوان به تفسیر درستی از آیات الهی دست یافت (شحرور، ۱۹۹۰، ص ۵۴۳). این دیدگاه شحرور با نظرات آیتالله جوادی آملی همخوانی دارد.
آیتالله جوادی آملی در تفسیر «تسنیم» با استناد به آیات قرآن، اراده را به دو بخش تکوینی و تشریعی تقسیم میکند. او معتقد است که اراده تکوینی مربوط به قوانین ثابت الهی در جهان است، در حالی که اراده تشریعی مربوط به حوزه اختیار انسان است (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۵، ص ۲۳۴-۲۳۶). این تقسیمبندی جوادی آملی پرسشهایی درباره رابطه اراده الهی و اراده انسان مطرح میکند. این موضوعی است که حسن حنفی، فیلسوف مصری، به آن پرداخته است.
حسن حنفی در کتاب «من العقیدة إلی الثورة» به بررسی رابطه اراده خدا و اراده انسان میپردازد. او با تحلیل آیات قرآن و تفاسیر مختلف، دیدگاهی ارائه میدهد که بر اساس آن، اراده انسان در چارچوب اراده الهی عمل میکند، اما با آزادی (حنفی، ۱۹۸۸، ج ۲، ص ۱۷۸-۱۸۰). این بحث درباره رابطه اراده الهی و اراده انسان، ما را به موضوع نقش ایمان و معنویت در تقویت اراده میرساند. قرآن کریم در چندین آیه به تأثیر ایمان بر تقویت اراده اشاره کرده است.
در بحث حکمرانی اراده، نقش ایمان و معنویت نیز بسیار مهم است. قرآن کریم در چندین آیه به تأثیر ایمان بر تقویت اراده اشاره کرده است. برای مثال، در آیه ۷ سوره محمد آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ». این آیه نشان میدهد که ایمان و عمل صالح میتواند اراده و استقامت فرد را در مسیر زندگی تقویت کند (فضلالله، ۱۴۱۹ ق، ج ۲۲، ص ۸۹-۹۰). این تأکید قرآن بر نقش ایمان در تقویت اراده، توجه بسیاری از اندیشمندان معاصر را به خود جلب کرده است. یکی از این اندیشمندان، طه جابر العلوانی است که به بررسی رابطه ایمان و اراده در جوامع اسلامی پرداخته است.
طه جابر العلوانی، اندیشمند عراقی، در کتاب «إصلاح الفکر الإسلامی» به بررسی رابطه ایمان و اراده در جوامع اسلامی میپردازد. او معتقد است که تقویت ایمان و معنویت در جامعه میتواند به تقویت اراده جمعی و پیشرفت جامعه کمک کند (العلوانی، ۱۹۹۵، ص ۱۲۳-۱۲۵). این دیدگاهها نشان میدهد که مفهوم حکمرانی اراده در اندیشه اسلامی ابعاد گستردهای دارد و میتوان آن را از جنبههای فردی، اجتماعی و معنوی بررسی کرد. درک صحیح این مفهوم میتواند به بهبود کیفیت زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان کمک کند.
سؤال اصلی این پژوهش این است:
از منظر قرآن کریم و اندیشمندان اسلامی معاصر، نقش اراده فردی و جمعی در حل چالشهای اجتماعی چیست و چگونه میتوان از این مفهوم در حکمرانی خوب استفاده کرد؟
با پاسخ به این سؤال، میتوان دیدگاه جدیدی درباره نقش اراده در حکمرانی خوب و حل چالشهای اجتماعی بر اساس آموزههای قرآنی ارائه داد.
این پژوهش از روش تحلیلی-توصیفی با رویکرد کیفی استفاده میکند. در این روش، ابتدا دادههای مرتبط با موضوع از منابع معتبر قرآنی، تفاسیر و اندیشمندان اسلامی معاصر جمعآوری میشود. سپس، این دادهها تحلیل و بررسی میشوند تا رابطه بین مفهوم اراده در قرآن و نقش آن در حل چالشهای اجتماعی معاصر تبیین شود. هدف این پژوهش، بررسی و تبیین نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی معاصر از منظر قرآن کریم و اندیشمندان اسلامی است.
2. پیشینه پژوهش
در بررسی پیشینه پژوهشهای مرتبط با موضوع «قرآن کریم و حکمرانی اراده: نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی»، چندین مطالعه انجام شده است. در سال ۱۳۹۵، محمدتقی سبحانینیا به بررسی نقش اراده در تحول اجتماعی از منظر قرآن پرداخت و با استناد به آیات قرآن، نقش اراده در ایجاد تغییرات اجتماعی را تبیین کرد. این پژوهش بر تحول اجتماعی متمرکز بود، در حالی که پژوهش حاضر به طور خاص بر حل چالشهای اجتماعی تأکید دارد. در سال ۱۳۹۷، علیاصغر پورعزت با ارائه «مدل حکمرانی مطلوب در پرتو آموزههای قرآنی»، مدلی برای حکمرانی خوب بر اساس مفاهیم قرآنی ارائه داد. این مطالعه بر حکمرانی به طور کلی متمرکز بود، اما پژوهش حاضر به طور خاص بر نقش اراده در حکمرانی و حل چالشهای اجتماعی تأکید دارد. در سال ۱۳۹۸، محمدرضا حاتمی و همکارانش به تحلیل مفهوم اراده در قرآن و نقش آن در تربیت اجتماعی پرداختند و رابطه بین مفهوم اراده در قرآن و تربیت اجتماعی را بررسی کردند. این مطالعه بر جنبه تربیتی اراده متمرکز بود، در حالی که پژوهش حاضر بر نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی تأکید دارد. در سال ۱۴۰۰، زهرا محمدی و محمدرضا شاهرودی مطالعهای تطبیقی با عنوان «مقایسه مفهوم اراده در قرآن و فلسفه اسلامی» انجام دادند و دیدگاههای قرآنی و فلسفی درباره مفهوم اراده را مقایسه کردند. این مطالعه بیشتر جنبه نظری و فلسفی داشت، اما پژوهش حاضر بر کاربرد عملی مفهوم اراده در حل چالشهای اجتماعی متمرکز است. در سال ۱۴۰۱، مهدی ابراهیمی و همکارانش به بررسی «نقش اراده جمعی در توسعه اجتماعی از منظر قرآن و احادیث» پرداختند و با استناد به منابع اسلامی، اهمیت اراده جمعی در پیشرفت اجتماعی را بررسی کردند. این مطالعه بر توسعه اجتماعی متمرکز بود، در حالی که پژوهش حاضر به طور خاص بر حل چالشهای اجتماعی و نقش اراده در آن تأکید دارد.
پژوهش حاضر با عنوان «قرآن کریم و حکمرانی اراده: نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی» نوآوریهای قابل توجهی ارائه میدهد. این مطالعه با تمرکز ویژه بر رابطه بین مفهوم اراده در قرآن و حل چالشهای اجتماعی معاصر، چارچوب مفهومی جدیدی برای درک نقش اراده در حکمرانی مطلوب بر اساس آموزههای قرآنی ارائه میدهد. همچنین، با بررسی همزمان دیدگاههای قرآنی و نظرات اندیشمندان اسلامی معاصر، راهکارهای عملی برای تقویت اراده جمعی در حل چالشهای اجتماعی پیشنهاد میکند. نوآوری دیگر این پژوهش، تلفیق مفاهیم حکمرانی، اراده و چالشهای اجتماعی در چارچوبی منسجم و متمرکز بر آموزههای قرآنی است که رویکردی جدید در این حوزه محسوب میشود. این نوآوریها میتوانند به ارائه دیدگاهی جدید و عملی درباره نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی بر اساس آموزههای قرآنی منجر شوند.
3. مفهوم و انواع اراده در قرآن کریم
مفهوم اراده در قرآن کریم از مفاهیم کلیدی است که در چندین آیه به آن اشاره شده است. این مفهوم در ارتباط با انسان و خدا مطرح میشود و نقش مهمی در فهم رابطه انسان با خالق و مسئولیتهای او در زندگی دارد. در قرآن کریم، واژه «اراده» و مشتقات آن بیش از ۱۴۰ بار به کار رفته است (عبدالباقی، ۱۳۶۴، ص ۳۲-۳). این تکرار نشاندهنده اهمیت ویژه این مفهوم در اندیشه اسلامی است. اراده در قرآن به دو شکل اراده الهی و اراده انسانی مطرح میشود. این دو نوع اراده اگرچه متفاوت هستند، اما در یک سیستم هماهنگ با هم عمل میکنند. درک صحیح رابطه بین این دو نوع اراده، کلید فهم بسیاری از مسائل کلامی و فلسفی در اسلام است.
اراده الهی در قرآن به عنوان یکی از صفات خداوند مطرح شده است. در آیه ۸۲ سوره یس میخوانیم: «إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ». این آیه نشاندهنده قدرت مطلق خداوند و تحقق اراده او بدون هیچ مانعی است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۷، ص ۱۱۴). از سوی دیگر، اراده انسانی نیز در قرآن مورد توجه قرار گرفته است. در آیه ۲۹ سوره کهف آمده است: «فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ». این آیه به وضوح بر اختیار انسان در انتخاب مسیر زندگی تأکید میکند و دلیلی بر آزادی اراده انسان و مسئولیت او در برابر انتخابهایش است (مکارم شیرازی، ۱۴۱۲ ق، ج ۹، ص ۳۲۱).
یکی از موضوعات مهم در حوزه اراده در قرآن، رابطه بین اراده الهی و اراده انسانی است. در آیه ۳۰ سوره انسان میخوانیم: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». این آیه به ظاهر میتواند تعارضی بین اراده الهی و اراده انسانی ایجاد کند، اما مفسران قرآن تفسیرهای مختلفی از این آیه ارائه دادهاند. برخی مفسران این آیه را در چارچوب نظریه «کسب» تفسیر میکنند. بر اساس این دیدگاه، اراده انسان در چارچوب اراده الهی قرار دارد و خداوند به انسان قدرت اراده و اختیار داده است (فخر رازی، ۱۴۲۰ ق، ج ۳۰، ص ۷۴۷). این تفسیر راهی برای حل تعارض ظاهری بین جبر و اختیار ارائه میدهد.
نظریه «أمر بین الأمرین» که توسط شیعیان مطرح شده است، راهحل دیگری برای مسئله جبر و اختیار ارائه میدهد. این نظریه سعی میکند راه میانهای بین دو دیدگاه افراطی جبر مطلق و اختیار مطلق پیدا کند. بر اساس این دیدگاه، انسان نه مجبور مطلق است و نه مختار مطلق، بلکه دارای اختیار در چارچوب قوانین الهی است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۲۰، ص ۱۷۳-۱۷۵).
مفهوم «قضاء و قدر» نیز در این زمینه اهمیت ویژهای دارد. در آیه ۲۹ سوره تکویر آمده است: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ». این آیه نشاندهنده هماهنگی بین اراده انسان و قضاء الهی است (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۵، ص ۲۳۴-۲۳۶).
در کل، مفهوم اراده در قرآن کریم با مفاهیمی همچون اختیار، مسئولیت، هدایت و سرنوشت انسان ارتباط تنگاتنگی دارد. قرآن در عین تأکید بر قدرت مطلق خداوند، به انسان اراده و اختیار داده و او را مسئول اعمال و انتخابهایش میداند. درک صحیح این مفهوم میتواند نقش مهمی در شکلگیری جهانبینی اسلامی و رفتار فردی و اجتماعی مسلمانان ایفا کند.
4. تعامل اراده الهی و اراده انسانی در آموزههای قرآنی
مفهوم تعامل اراده الهی و اراده انسانی یکی از پیچیدهترین و در عین حال مهمترین موضوعات در آموزههای قرآنی است. این موضوع نهتنها از جنبه کلامی، بلکه از جنبههای فلسفی و اخلاقی نیز اهمیت دارد. قرآن کریم در چندین آیه به این موضوع پرداخته و تصویری چندبعدی از رابطه اراده خدا و اراده انسان ارائه میدهد.
در نگاه اول، ممکن است به نظر برسد که اراده مطلق خدا با اختیار انسان در تعارض است، اما بررسی دقیقتر آیات قرآن نشان میدهد که این دو مفهوم نهتنها با هم در تعارض نیستند، بلکه در یک سیستم هماهنگ با هم تعامل دارند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اشاره میکند که قرآن کریم همزمان بر قدرت مطلق خداوند و اختیار انسان تأکید میکند (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱، ص ۱۵۲).
یکی از آیاتی که این تعامل را به خوبی نشان میدهد، آیه ۳۰ سوره انسان است: «وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ». این آیه نشان میدهد که اراده انسان در چارچوب اراده الهی عمل میکند. آیتالله مکارم شیرازی این آیه را نشاندهنده هماهنگی بین اراده الهی و اراده انسانی تفسیر میکند (مکارم شیرازی، ۱۴۱۲ ق، ج ۲۵، ص ۳۴۷).
از سوی دیگر، قرآن کریم بر مسئولیت انسان در برابر اعمالش تأکید میکند. در آیه ۲۹ سوره کهف آمده است: «فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ». این آیه به وضوح بر اختیار انسان در انتخاب مسیر زندگی تأکید میکند. آیتالله جوادی آملی در تفسیر تسنیم این آیه را نشاندهنده آزادی اراده انسان میداند (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۸، ص ۲۱۳).
برای درک بهتر این تعامل، برخی مفسران از مفهوم «أمر بین الأمرین» استفاده کردهاند. این مفهوم بیان میکند که انسان نه مجبور مطلق است و نه مختار مطلق، بلکه دارای اختیار در چارچوب قوانین الهی است. فخر رازی در تفسیر کبیر این دیدگاه را به عنوان راهحلی برای تعارض ظاهری بین جبر و اختیار مطرح میکند (فخر رازی، ۱۴۲۰ ق، ج ۲۰، ص ۱۰۲).
نظریه «کسب» نیز در این زمینه مطرح شده است. بر اساس این نظریه، اعمال انسان توسط خودش انجام میشود، اما قدرت انجام این اعمال از سوی خداوند به او اعطا شده است. این دیدگاه سعی میکند بین قدرت مطلق خداوند و اختیار انسان تعادل ایجاد کند (ابن عاشور، ۱۹۸۴، ج ۱، ص ۸۹).
یکی از جنبههای مهم این تعامل، ارتباط آن با مفهوم هدایت است. در آیه ۱۷ سوره فصلت آمده است: «فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى». این آیه نشان میدهد که هدایت الهی در اختیار همه انسانها قرار دارد، اما پذیرش یا رد آن به اراده انسان بستگی دارد (قطب، ۱۴۱۲ ق، ج ۵، ص ۳۱۰۲).
در کل، تعامل اراده الهی و اراده انسانی در آموزههای قرآنی تصویری از یک سیستم هماهنگ ارائه میدهد. در این سیستم، اراده مطلق خداوند چارچوبی را فراهم میکند که در آن انسان دارای اختیار و آزادی عمل است. این دیدگاه نهتنها تعارض ظاهری بین قدرت مطلق خداوند و اختیار انسان را حل میکند، بلکه مبنایی برای درک عمیقتر مفاهیمی همچون مسئولیت، پاداش و مجازات در آموزههای اسلامی فراهم میکند.
5. راهکارهای قرآنی برای تقویت اراده فردی و جمعی در جامعه
قرآن کریم به عنوان کتاب هدایت انسان، راهکارهای بسیاری برای تقویت اراده فردی و جمعی در جامعه ارائه میدهد. این راهکارها نهتنها به صورت جداگانه، بلکه در ارتباط با یکدیگر، سیستم جامعی برای رشد و تعالی انسان و جامعه تشکیل میدهند.
خودسازی و تهذیب نفس: یکی از مهمترین راهکارها، تأکید بر خودسازی و تهذیب نفس است. در آیه ۹ سوره شمس آمده است: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا». این آیه نشان میدهد که تقویت اراده از درون فرد شروع میشود و پاکسازی نفس از رذایل اخلاقی اولین گام در این مسیر است. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه میگوید: «تهذیب نفس پایه تقویت اراده و حرکت به سوی کمال است» (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۲۰، ص ۲۹۵).
دعوت به تفکر و تعقل: راهکار دیگر قرآن برای تقویت اراده، دعوت به تفکر و تعقل است. در چندین آیه قرآن، مردم به تفکر دعوت شدهاند. برای مثال، در آیه ۱۹۱ سوره آل عمران آمده است: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ». مکارم شیرازی در تفسیر این آیه میگوید: «تفکر درباره آفرینش، اراده و ایمان را تقویت میکند و انسان را به عمل صالح سوق میدهد» (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۳، ص ۱۶۷).
صبر و استقامت: راهکار دیگر قرآن برای تقویت اراده، توصیه به صبر و استقامت است. در آیه ۲۰۰ سوره آل عمران آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ». جوادی آملی در تفسیر این آیه میگوید: «صبر و استقامت از عوامل اصلی تقویت اراده فردی و جمعی است و جامعهای که مردم آن صبور باشند، در برابر مشکلات مقاومت کرده و پیشرفت میکند» (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۱۶، ص ۵۱۲).
تأکید بر عمل و تلاش: قرآن کریم همچنین بر اهمیت عمل و تلاش در تقویت اراده تأکید میکند. در آیه ۳۹ سوره نجم آمده است: «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى». فخر رازی در تفسیر این آیه میگوید: «تلاش و کوشش نهتنها به دستاوردهای مادی منجر میشود، بلکه اراده انسان را تقویت کرده و او را برای مواجهه با چالشهای زندگی آماده میکند» (فخر رازی، ۱۴۲۰ ق، ج ۲۹، ص ۳۰۱).
دعوت به وحدت و همبستگی: راهکار دیگر قرآن برای تقویت اراده جمعی، دعوت به وحدت و همبستگی است. در آیه ۱۰۳ سوره آل عمران آمده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا». قرشی در تفسیر این آیه مینویسد: «وحدت و همبستگی عامل اصلی تقویت اراده جمعی است و جامعهای که از وحدت برخوردار باشد، میتواند در برابر مشکلات ایستاده و به اهداف خود دست یابد» (قرشی، ۱۳۷۷، ج ۲، ص ۱۷۸).
تأکید بر علم و دانش: قرآن کریم همچنین بر اهمیت علم و دانش در تقویت اراده تأکید میکند. در آیه ۱۱ سوره مجادله آمده است: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ». طبرسی در تفسیر این آیه میگوید: «علم ابزاری قدرتمند برای تقویت اراده فردی و جمعی است و جامعهای که به دنبال کسب دانش باشد، میتواند بر مشکلات غلبه کرده و به پیشرفت دست یابد» (طبرسی، ۱۳۷۲، ج ۹، ص ۳۸۹).
توصیه به توکل بر خدا: راهکار دیگر قرآن برای تقویت اراده، توصیه به توکل بر خداست. در آیه ۱۵۹ سوره آل عمران آمده است: «فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ». زمخشری در تفسیر این آیه میگوید: «توکل بر خدا اراده را تقویت کرده و اعتماد به نفس را افزایش میدهد و به انسان در راه رسیدن به اهدافش کمک میکند» (زمخشری، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۴۵۲).
امر به معروف و نهی از منکر: در نهایت، قرآن کریم بر اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در تقویت اراده جمعی تأکید میکند. در آیه ۱۰۴ سوره آل عمران آمده است: «وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ». مغنیه در تفسیر این آیه میگوید: «امر به معروف و نهی از منکر عامل مهمی در تقویت اراده جمعی و ایجاد جامعهای سالم و پویا است» (مغنیه، ۱۴۲۴ ق، ج ۲، ص ۲۳).
این راهکارهای قرآنی برای تقویت اراده فردی و جمعی، جامعیت و کارآمدی آموزههای اسلامی را در حوزه رشد و تعالی انسان و جامعه نشان میدهد. با بهکارگیری این راهکارها، میتوان جامعهای قوی، منسجم و پیشرو ایجاد کرد که در برابر چالشهای زندگی مقاوم بوده و به سوی کمال حرکت کند.
6 . چالشهای اجتماعی معاصر و کاربرد اصول قرآنی حکمرانی اراده در حل آنها
در عصر حاضر، جوامع انسانی با چالشهای متعددی مواجه هستند که برای حل آنها نیاز به راهکارهای جامع و کارآمد است. قرآن کریم به عنوان کتاب هدایت انسان، اصول و مبانی حکمرانی اراده را ارائه میدهد که میتواند در حل این چالشها بسیار مؤثر باشد.
فقر و نابرابری اقتصادی: فقر و نابرابری اقتصادی از مهمترین چالشهای اجتماعی است که قرآن کریم به آن توجه ویژهای کرده است. در آیه ۷ سوره حشر آمده است: «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ». این آیه به وضوح بر ضرورت توزیع عادلانه ثروت و جلوگیری از تمرکز آن در دست عدهای خاص تأکید میکند. مفسران قرآن معتقدند که این آیه بیانگر اصل مهمی در اقتصاد اسلامی است که هدف آن ایجاد تعادل اقتصادی در جامعه است. آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه مینویسد: «این آیه نشان میدهد که اسلام با تمرکز ثروت در دست گروهی خاص مخالف است و خواهان گردش سالم اقتصادی بین همه اقشار جامعه است» (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۲۳، ص ۴۸۹).
فساد اداری و مالی: فساد اداری و مالی از چالشهای جدی در جوامع امروزی است که قرآن کریم به آن توجه ویژهای کرده است. در آیه ۵۸ سوره نساء آمده است: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا». این آیه به وضوح بر اهمیت امانتداری و رعایت حقوق دیگران تأکید میکند که یکی از اصول اساسی مبارزه با فساد است. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اشاره میکند که مبارزه با فساد تنها با وضع قوانین ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده جمعی و فردی برای رعایت امانتداری است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۴، ص ۳۸۹).
بحران هویت و بیگانگی فرهنگی: بحران هویت و بیگانگی فرهنگی از دیگر چالشهای مهم جوامع معاصر است که قرآن کریم به آن پرداخته است. در آیه ۱۳ سوره حجرات آمده است: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا». این آیه به وضوح بر تنوع فرهنگی و اهمیت شناخت متقابل تأکید میکند. مرتضی مطهری در تحلیل این موضوع میگوید: «حفظ هویت فرهنگی در عین احترام به تنوع، نیازمند اراده قوی ملتهاست» (مطهری، ۱۳۶۸، ج ۲، ص ۱۵۶).
مشکلات زیستمحیطی: مشکلات زیستمحیطی از چالشهای مهم جهان معاصر است که قرآن کریم به آن توجه ویژهای کرده است. در آیه ۵۶ سوره اعراف آمده است: «وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا». این آیه به وضوح بر ضرورت حفظ محیط زیست و جلوگیری از تخریب آن تأکید میکند. آیتالله جوادی آملی در تفسیر این آیه میگوید: «حفاظت از محیط زیست تنها با وضع قوانین ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده جمعی و فردی است» (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۸، ص ۳۱۲).
خشونت و درگیریهای قومی و مذهبی: خشونت و درگیریهای قومی و مذهبی از دیگر چالشهای جدی جوامع امروزی است که قرآن کریم به آن پرداخته است. در آیه ۱۳ سوره حجرات آمده است: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». این آیه به وضوح بر برابری ذاتی انسانها و اهمیت شناخت متقابل تأکید میکند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اشاره میکند که رفع خشونتهای قومی و مذهبی نیازمند اراده جمعی برای پذیرش تنوع است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۸، ص ۳۲۹).
بحران اخلاقی: بحران اخلاقی از چالشهای جدی جوامع معاصر است که قرآن کریم به آن توجه ویژهای کرده است. در آیه ۴ سوره قلم آمده است: «وَإِنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ». این آیه به وضوح بر اهمیت اخلاق نیکو تأکید میکند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اشاره میکند که بهبود وضعیت اخلاقی جامعه تنها با وضع قوانین ممکن نیست، بلکه نیازمند اراده فردی و جمعی است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۹، ص ۳۷۱).
ظلم و تبعیض: ظلم و تبعیض از دیگر چالشهای مهم جوامع امروزی است که قرآن کریم به آن پرداخته است. در آیه ۸ سوره مائده آمده است: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى». این آیه به وضوح بر ضرورت رعایت عدالت حتی در مورد دشمنان تأکید میکند. مرتضی مطهری در تحلیل این موضوع میگوید: «اجرای عدالت در جامعه نیازمند اراده قوی حکمرانان و مردم است» (مطهری، ۱۳۶۸، ج ۴، ص ۲۷۸).
بحران معنویت: بحران معنویت از چالشهای جدی جوامع مدرن است که قرآن کریم به آن توجه ویژهای کرده است. در آیه ۲۸ سوره رعد آمده است: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ». این آیه به وضوح بر نقش یاد خدا در آرامش قلبها تأکید میکند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اشاره میکند که رفع خلأ معنوی در جامعه نیازمند اراده فردی و جمعی برای تقویت معنویت است (طباطبایی، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۱، ص ۳۵۱).
چالشهای فناوری و فضای مجازی: اگرچه قرآن کریم به طور مستقیم به موضوع فناوری و فضای مجازی نپرداخته است، اما در آیه ۱۱۴ سوره طه بر افزایش دانش تأکید میکند: «وَقُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْمًا». این آیه میتواند راهنمایی برای مواجهه با چالشهای فناوری در عصر حاضر باشد. آیتالله جوادی آملی در تفسیر این موضوع میگوید: «مدیریت چالشهای فناوری نیازمند اراده جمعی برای استفاده صحیح از علم است» (جوادی آملی، ۱۳۸۹، ج ۶، ص ۲۷).
در کل، این دیدگاهها نشان میدهد که مواجهه با چالشهای اجتماعی معاصر، از بحران اخلاقی تا مسائل فضای مجازی، نیازمند اراده جمعی قوی و فراگیر است. این اراده باید در همه سطوح جامعه وجود داشته باشد و با تکیه بر آموزههای قرآنی و اسلامی، راهکارهای مناسبی برای حل این چالشها ارائه دهد.
7 . نتیجهگیری
پژوهش حاضر با عنوان «قرآن کریم و حکمرانی اراده: نقش اراده در حل چالشهای اجتماعی» به بررسی جامع مفهوم اراده در قرآن و کاربرد آن در حل مسائل اجتماعی معاصر پرداخته است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که قرآن کریم به اراده فردی و جمعی اهمیت ویژهای میدهد و آن را عاملی کلیدی در ایجاد تغییرات مثبت اجتماعی میداند.
بررسی آیات قرآن و تفاسیر معتبر نشان میدهد که مفهوم اراده در قرآن با واژههایی همچون عزم، همت و نیت تعریف میشود و ابعاد مختلفی از توانایی انسان در کنترل و هدایت خواستهها و اقدامات خود را در بر میگیرد. این پژوهش همچنین به تعامل اراده الهی و اراده انسانی پرداخته و نشان داده است که این دو چگونه در آموزههای قرآنی با هم هماهنگ هستند.
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش، ارائه راهکارهای قرآنی برای تقویت اراده فردی و جمعی در جامعه است. این راهکارها شامل خودسازی و تهذیب نفس، دعوت به تفکر و تعقل، تأکید بر صبر و استقامت، اهمیت عمل و تلاش، دعوت به وحدت و همبستگی، تأکید بر علم و دانش، توصیه به توکل بر خدا و امر به معروف و نهی از منکر است. این راهکارها در کنار هم سیستم جامعی برای تقویت اراده و ایجاد تغییرات مثبت در جامعه تشکیل میدهند.
این پژوهش همچنین به کاربرد اصول قرآنی حکمرانی اراده در حل چالشهای اجتماعی معاصر پرداخته است. این چالشها شامل فقر و نابرابری اقتصادی، فساد اداری و مالی، بحران هویت و بیگانگی فرهنگی، مشکلات زیستمحیطی، خشونت و درگیریهای قومی و مذهبی، بحران اخلاقی، ظلم و تبعیض، بحران معنویت و چالشهای فناوری و فضای مجازی است. برای هر یک از این چالشها، راهکارهایی بر اساس آموزههای قرآنی و دیدگاههای مفسران و اندیشمندان اسلامی معاصر ارائه شده است.
نتیجه کلی این پژوهش نشان میدهد که حل چالشهای اجتماعی معاصر نیازمند اراده جمعی قوی و فراگیر است که در همه سطوح جامعه از حکمرانان تا افراد عادی وجود داشته باشد. این اراده جمعی باید بر اساس آموزههای قرآنی و با تکیه بر اصول اخلاقی و معنوی اسلام، راهکارهای عملی برای حل مشکلات ارائه دهد. این پژوهش همچنین نشان میدهد که مفهوم حکمرانی اراده که از آموزههای قرآنی استخراج شده است، میتواند چارچوب مناسبی برای مدیریت جامعه و ارائه راهکارهای حل چالشهای اجتماعی باشد. این مفهوم بر توانایی فرد و جامعه در کنترل و هدایت خواستهها و اقدامات خود تأکید میکند و میتواند به عنوان مدلی کارآمد در حکمرانی خوب به کار گرفته شود.
در نهایت، این پژوهش راه را برای مطالعات بیشتر درباره کاربرد آموزههای قرآنی در حل مسائل اجتماعی معاصر هموار میکند و پیشنهاد میدهد که پژوهشهای آینده به بررسی اثرات عملی و میدانی اراده جمعی بر حل چالشهای اجتماعی در جوامع اسلامی بپردازند. همچنین، مطالعه تطبیقی مفهوم اراده در قرآن با دیدگاههای فلسفی و روانشناختی معاصر میتواند زمینههای جدیدی برای پژوهش در این حوزه فراهم کند.
منابع:
- Holy Quran, translated by Nasser Makarem Shirazi
- Ebrahimi, M., Alavi, S., and Rezaei, F. (1401). The role of collective will in social development from the perspective of the Qur’an and hadiths. Islamic Social Studies, 23 (2), 201-220.
- Ibn Ashour, m. i. (1984). Tahrir and al-Tanvir. Tunisia: Eldar Al-Tunsia publishing house .
- Pourezat, A. A. (2018). Ideal governance model in the light of Quranic teachings. Islamic Management, 27 (2) 87-110.
- Al-Jabari, Mohammad Abid (2001). Al-Aql al-Akhla al-Arabi. Beirut: Arab Unity Studies Center.
- Javadi Amoli, Abdullah. (1389). Interpretation of Tasnim. Qom: Isra Publishing Center.
- Hatami, M., Rezaei, H., and Mohammadi, S. (2019). Analysis of the concept of will in the Quran and its role in social education. Educational Research, 15 (4) 123-142.
- Hanafi, Hassan. (1988). I believe in revolution. Beirut: Dar al-Tanvir.
- Zamakhshari, M. (1407). Al-Kashaf on the facts of Ghawamaz al-Tanzil. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
- Sobhaninia, M. (2016). Investigating the role of will in social transformation from the perspective of the Quran. Quranic Studies 12 (3) 45-62.
- Soroush, Abdul Karim. (1374). The theoretical development of Sharia law. Tehran: Sarat.
- Shahrour, Mohammad. (1990). Al-Kitab and the Qur’an: a contemporary reading. Damascus Al-Ahly for printing and publishing.
- Tabatabai, M. H. (1417). Al-Mizan in the interpretation of the Qur’an. Islamic publications notebook.
- Tabarsi, F. (1372). Al-Bayan Complex in the Interpretation of the Qur’an. Tehran: Nasir Khosraw Publications
- Abdul-Baqi, M. F. (1364). The Indexed Dictionary of the Words of the Holy Qur’an. Cairo Dar Al-Hadith.
- Al-Alwani, Taha Jabir. (2001). Reforming Islamic Thought. Herndon: International Institute of Islamic Thought.
- Amara, Muhammad. (1989). Islam and the Philosophy of Governance. Beirut: Arab Institution for Studies and Publishing.
- Fakhr Razi, M. (1420). Keys to the Unseen (Al-Tafsir Al-Kabir). Beirut: Arab Heritage Revival House.
- Fakhr Razi, M. b. A. (1420). Al-Tafseer Al-Kabir (Mufatih al-Ghayb). Beirut: Dar Ehiya al-Trath al-Arabi.
- Fadlullah, Mohammad Hossein. AH. (1419). I am the revelation of the Qur’an. Beirut: Dar Al Malak.
- Qureshi, S. A. A. (1377). Ahsan hadith commentary. Tehran: Baath Foundation.
- Qutb, Seyyed. AH. (1412). In the shadows of the Qur’an. Beirut: Dar al-Sharouq.
- Mohammadi, Z., and Shahroudi, M. R. (1400). A comparative study of the concept of will in the Quran and Islamic philosophy. Philosophy of Religion 18 (1) 67-88.
- Motahari, Morteza. (1385). Man and destiny. Tehran: Sadra Publications.
- Mughniyeh, M. c. (1424). Al-Tafsir al-Kashif. Qom: Dar al-Kitab al-Islami.
- Makarem Shirazi, N. (1421). The best interpretation of the revealed book of God. The school of Imam Ali bin Abi Talib.
- Makarem Shirazi, Nasser. (1374). Interpretation of growth. Tehran: Dar Al-Kutub Al-Islamiyyah.