دکتر محمدجواد لاریجانی در آغاز سخنرانی خود در افتتاحیه دومین همایش بینالمللی قرآن و علم، از عزیزان دانشگاه فردوسی مشهد و همچنین خانم دکتر علمالهدی به خاطر میزبانی و تلاشهایشان در برگزاری این همایش تقدیر و تشکر کردند. ایشان سپس به بیان مباحث اصلی خود پرداختند که در سه بخش کلی مقدمه نظری، ارائه دو مثال و در نهایت فتوای حضرت آیتالله خامنهای درباره جهاد علمی خلاصه میشد.
دکتر لاریجانی با اشاره به اینکه هرگونه استفاده علمی از قرآن باید بر اساس اصل هدایت الهی صورت گیرد، توضیح دادند که قرآن یکی از ابزارهای هدایت الهی است و هدایت، خود یکی از نیازهای اساسی انسان در تمام افعال، از جمله فعالیتهای علمی، محسوب میشود. ایشان با استناد به نظریه چهار مرحلهای شهید ثانی درباره هدایت الهی، این مراحل را به شرح زیر بیان کردند:
- توسعه “وعاء” (ظرفیت عقلی و استنتاجی):
اولین مرحله، تقویت عقل عرفی (cognition) و تواناییهای منطقی و استدلالی انسان است. این مرحله، پایهای است که فرد را برای پذیرش هدایت الهی آماده میکند. - نشانهجویی در عالم:
دنیا پر از نشانههای الهی است و ذهنیت جستجوگر برای یافتن این نشانهها، گام مهمی در مسیر هدایت است. این فرآیند، هیجانانگیز و سرشار از کشف حقایق جدید است. - استفاده از منابع دینی (قرآن، آیات، تعالیم ائمه و اولیا):
در این مرحله، فرد با بهرهگیری از قرآن، روایات و آموزههای اهلبیت(ع)، به نشانههای عمیقتری دست مییابد که راهنمای او در مسیر علم و حقیقتیابی هستند. - هدایت مستقیم الهی:
گاهی در حین فعالیتهای علمی، جرقهای ناگهانی در ذهن پژوهشگر شکل میگیرد که نشاندهنده هدایت ویژه الهی است. این مرحله، اوج ارتباط معنوی و علمی محقق با منبع وحیانی است.
دکتر لاریجانی سپس با اشاره به آیاتی از سورههای طلاق و فصلت، دو مثال از نحوه بهرهگیری علمی از قرآن را ارائه دادند. این بخش نشان میداد که چگونه میتوان با نگاه عمیق به آیات، به مفاهیم علمی و فلسفی دست یافت.
در بخش پایانی، دکتر لاریجانی به دیدار پژوهشگاه دانشهای بنیادی با رهبر معظم انقلاب پیش از دوران کرونا اشاره کردند و فتوای ایشان درباره جهاد علمی را اینگونه نقل کردند:
“من به عنوان یک فقیه میخواهم در مورد جهاد علمی به شما فتوایی بیان کنم، نه صرفاً یک تحریض و تشویق، بلکه یک فتوا با استناد فقهی.
جهاد علمی شرایط خاص خود را دارد. شرط جهاد، حضور در میدان مبارزه و معارضه است؛ در غیر این صورت، هرچند تلاش ارزشمند است، جهاد محسوب نمیشود. در دنیای امروز، میدان علم یک عرصه نبرد گسترده است و اگر پژوهشگران با نیت جهادی وارد این میدان شوند، کارشان همان جهاد فیسبیلالله است، دقیقاً مانند کسی که در میدان جنگ رزمیده است. این جهاد حتی میتواند به شهادت هم منجر شود.
ایشان همچنین تأکید کردند که نیت جهادی در علم، عاملی کلیدی برای جلب هدایت الهی است، چنانکه خداوند در قرآن میفرماید: “لَنَهدِیَنَّهُم سُبُلَنَا“ قطعاً آنان را به راههای خود هدایت خواهیم کرد
سخنرانی دکتر لاریجانی ترکیبی از مبانی نظری، مثالهای عینی و تأکید بر نقش جهاد علمی در پیشبرد دانش با الهام از قرآن بود. ایشان با استناد به دیدگاههای شهید ثانی و فتواهای رهبری، نشان دادند که علمآموزی و پژوهش، اگر با نیت الهی و روحیه جهادی همراه باشد، نهتنها یک فعالیت عقلانی، بلکه عبادتی بزرگ و زمینهساز هدایتهای ویژه پروردگار است.