مجموعه مقالات ارائهشده در بخش دوم دومین همایش بینالمللی قرآن و علم، با محوریت علوم طبیعی بهویژه علوم پزشکی و زیستی، تلاشی نوآورانه برای بازاندیشی در مفاهیم علمی از منظر قرآن کریم را به نمایش میگذارد. این مجموعه شامل بیش از ۲۰ مقاله از پژوهشگران برجسته دانشگاههای کشور و خارج از کشور است که هر یک با نگاهی میانرشتهای، به الهامگیری از آیات قرآن در تحلیل پدیدههای زیستی، رفتاری، پزشکی و فناورانه پرداختهاند.از دانشگاههای مشارکتکننده در این بخش میتوان به دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه تهران، دانشگاه اصفهان، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه پیامنور، و دانشگاه آزاد اسلامی تهران اشاره کرد. همچنین برخی از مقالات به زبان انگلیسی از محققان بینالمللی (نظیر دانشگاه آکسفورد) و مراکز علمی معتبر نیز ارائه شدهاند.مقالهی «الهام بخشی و افقگشایی قرآن در پارادایمهای زیستی» نوشتهی دکتر سیدباقر سیدنژاد و دکتر محمد ربانی خوراسگانی، با تمرکز بر تحول پارادایم در علوم زیستی، پیشنهاد میدهد تا با الهام از قرآن، مفهومی نوین از حیات بهعنوان شعائرالله ارائه گردد؛ مفهومی که میتواند جایگزین انگارههای تقلیلگرایانهی زیستشناسی مدرن شود و علم را در مسیر معنا و تعهد بازتعریف کند.
در مقالهای دیگر، دکتر حسین زمانی از مؤسسه پژوهشی علوم و صنایع غذایی مشهد، با طراحی نظام اعتباربخشی طیب بر اساس مفهوم قرآنی حیات طیبه، نشان داده است که چگونه میتوان با تکیه بر ارزشهای قرآنی همچون حلیت، سلامت، برکت، اصالت و جذابیت، الگویی عملی برای اخلاق در تولید و مصرف، برندینگ اسلامی و ارتقاء کیفیت زندگی عرضه کرد.مطالعهی «اشارات علمی قرآن در آیات کلوا» توسط فاطمه حبابی، بهزیبایی پیوند میان تغذیه، سلامت و معارف وحیانی را به تصویر کشیده است. این مقاله با دستهبندی دقیق آیات خطاب «کلوا» و استخراج ساختار بایدها و نبایدهای خوراکی، به الگویی توصیفی–تحلیلی برای سلامت زیستی با الهام از قرآن دست یافته است.از دیگر مطالعات ارزشمند، میتوان به مقالهی «تأملی در مفهوم تکامل در قرآن و زیستشناسی» اشاره کرد که توسط حسین یوسفی نگاشته شده است. او با تحلیل آیات مربوط به آفرینش، به بررسی امکان همنشینی مفاهیم قرآنی با نظریهی علمی تکامل میپردازد. در ادامه همین موضوع، مقالهی «Misconceptions about Evolution» از پژوهشگر ایرانی دانشگاه آکسفورد، ناصر انصاریپور، نیز با نگاهی ژرفتر، به تحلیل انتقادی تعارضات پنداشتهشده میان نظریه داروین و متون دینی پرداخته و حتی مدلی مفهومی برای تلفیق روایی آیات و اصول تکامل زیستی پیشنهاد میدهد.
در حوزه پزشکی، مقالهی «مطالعه سیستماتیک اثر قرائت قرآن بر نوزادان نارس» از دانشگاه علوم پزشکی تبریز، یافتههای متعددی را از تحقیقات تجربی گرد آورده که نشان میدهد قرائت قرآن میتواند بهطور معناداری موجب کاهش ضربان قلب، بهبود اشباع اکسیژن، کاهش درد و اضطراب در نوزادان بستری در NICU شود. این مطالعه نمونهای موفق از کاربرد قرآن در مداخلات غیرتهاجمی پزشکی به شمار میرود.مطالعهی «زنجبیل در قرآن، طب سنتی و علم نوین» نیز نگاهی تطبیقی به جایگاه این گیاه قرآنی دارد. دکتر فرشته دادفر در این مقاله نشان میدهد که ترکیباتی مانند جینجرول و شوآگول در زنجبیل، دارای فعالیت آنتیاکسیدانی بالا بوده و میتوانند در درمان بیماریهای قلبی، گوارشی، عصبی و التهابی مؤثر باشند. این پژوهش شاهدی دیگر بر ظرفیتهای درمانی الهامگرفته از قرآن در داروسازی نوین است.مقالهی «شواهد علمی اثر ضدسرطانی عسل» نیز توسط پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تبریز ارائه شده است. با مرور دههها پژوهش آزمایشگاهی و بالینی، آنها تأیید میکنند که عسل، علاوه بر ویژگیهای ضد میکروبی، در درمان زخم، تقویت ایمنی و مهار تومورهای سرطانی نیز کارایی دارد. این مقاله مؤیدی علمی بر آیهی معروف سوره نحل درباره «فیه شفاء للناس» است.در حوزه الهیات علمی، مقالهی «فعل الهی و علم جدید»، با معرفی پروژهی DAP از سوی دکتر رسول رسولیپور، تلاش دارد نشان دهد که حتی در چارچوب علم جدید، میتوان از مشیت و اراده خداوند در طبیعت سخن گفت. این مقاله گامی مهم برای دفاع عقلانی از فعل خاص الهی در مواجهه با قوانین طبیعت و کوانتوم است.دکتر اعظم ملکوتی در مقالهی «جایگاه انسان در علم» با تحلیل هستیشناسانه و روانشناختی انسان در متون دینی، تلاش کرده تا تبیینی جدید از انسانشناسی دینی عرضه کند که در آن روح، احساس، عقل و اراده بنیان حیات انسانی را میسازند.
همچنین مقالهی «چالش تفسیر علمی آیه ۷ سوره طارق» با دقت به تفاسیر سنتی و دستاوردهای پزشکی نوین، نشان میدهد که تعارض ظاهری در این آیه قابل رفع است و تفسیر علمی–زبانشناختی میتواند پلی میان معنا و فیزیک بدن برقرار کند.
در نهایت، مقالاتی مانند «زندهماندن در بدن نهنگ با الهام از داستان حضرت یونس» نیز نشان دادند که میتوان با رویکردهای علمی-تفسیری نوین، معنای آیات داستانی قرآن را در قالب احتمالات طبیعی و زیستی بازشناسی کرد؛ بدون اینکه از قداست یا عمق معنوی آنها کاسته شود.
آنچه در این بخش برجسته مینمود، تمرکز چشمگیر بر مطالعه جانوران در قرآن، و تحلیلهای عمیق رفتاری، شناختی و ساختاری آنها با رویکردی علمی و نوآورانه بود.
قرآن کریم در موارد متعددی از حیوانات بهعنوان حاملان معنا و واسطههای معرفت یاد میکند؛ نه بهمثابه عناصر تزئینی، بلکه به عنوان آیات انفسی که درک صحیح آنها به کشف لایههایی ژرفتر از هستی میانجامد. در این همایش، چندین مقاله بهطور مشخص به تحلیل علمی پدیدههای جانوری یادشده در قرآن پرداختند، که هم از منظر قرآنی و هم از منظر دانش روز، در مرزهای پژوهش قرار دارند.
مقاله «بررسی سازوکار اندامهای تولید و دریافت امواج صوتی در مورچهها» با نگاهی دقیق به آیه ۱۸ سوره نمل، نشان میدهد که ساختارهای شنوایی و ارتباطی مورچهها بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد. نگارندگان، با بررسی مکانیزمهایی نظیر سایش، کوبش و ارتعاش بهعنوان روشهای تولید صوت، و تحلیل اندامهایی چون آنتنها، جانستون، کوردوتونالها و تریکوئید سنسیلا، نهتنها اصالت علمی آیه را مورد توجه قرار دادهاند، بلکه پیشنهادهایی برای طراحی آزمایشگاه تخصصی مورچهها جهت تحقیقات زیستی و مهندسیزیستی ارائه دادهاند.
در مقاله «زنبور عسل: شناخت، ادراک و حسگری»، الهام از آیات سوره نحل به بررسی شناختپذیری و قابلیتهای ادراکی زنبور میپردازد. پژوهشگران پنج حوزه اصلی شناخت زنبورها از جمله ظرفیت پردازش کمی، تجربه وضعیت عاطفی، آموزشپذیری اجتماعی، حافظه اطلاعاتی و فراشناخت را استخراج و با دادههای علوم شناختی حیوانات تطبیق دادهاند. این مقاله بهروشنی نشان میدهد که تعبیر «وحی به زنبور» در قرآن، تنها به غریزه محدود نمیشود، بلکه بر هوشمندی قابلتوجه این جاندار در تصمیمگیری، ذخیره اطلاعات و حل مسئله دلالت دارد.
مقاله «زاغ بهعنوان معلم انسان» با الهام از داستان قابیل در سوره مائده، به ویژگیهای شناختی زاغ در مواجهه با موقعیتهای پیچیده میپردازد. از یادگیری الگویی و جستجوی هدفمند تا حافظه کاری و بلندمدت، زاغ در این تحلیل به عنوان جانداری معرفی میشود که میتوان از الگوهای رفتاری و تصمیمگیری آن در طراحی سامانههای هوش مصنوعی و مدلهای شناختی بهره گرفت. این مقاله با تأکید بر نقش زاغ در الهامبخشی به نخستین انسان قاتل برای مواجهه با تبعات رفتارش، پل معنایی زیبایی میان الهیات، زیستشناسی و اخلاق برقرار میکند.
در مقالهای دیگر، مفهوم تمثیلی خانه عنکبوت در سوره عنکبوت، نه صرفاً به سستی ساختاری آن بلکه به ویژگیهای دانشی و فناورانه تار عنکبوت پرداخته میشود. این مقاله با معرفی تار عنکبوت بهعنوان فراماده زیستی (Bio-Metamaterial) که دارای استحکام بالا، انعطافپذیری و قابلیت مهندسیشدگی بینظیر است، یکی از برجستهترین نمونههای تطبیق علم مواد و اعجاز معنایی قرآن را به تصویر میکشد. نویسندگان تأکید میکنند که تمثیل قرآن نه در نقد ظاهر، بلکه در هشدار نسبت به مقیاسناپذیری قدرتهای انسانساخته در برابر سنت الهی است.
در کنار مطالعات جانوری، دو مقالهی دیگر نیز از جایگاه ویژهای در مرزهای دانش برخوردارند:
مقاله «اثرات روزهداری متناوب بر درمان سرطان» با تحلیل مطالعات بالینی اخیر، نشان میدهد که برخلاف تصورات رایج، نخوردن غذا در فواصل معین میتواند با کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود پاسخ ایمنی، در درمان برخی انواع سرطان، بهویژه موارد مقاوم به درمانهای مرسوم، مؤثر باشد. این مقاله تلاشی است برای پیوند میان شعائر دینی و درمانهای نوین پزشکی، و گامی بهسوی درک بهتر از روزه بهعنوان یک رفتار زیستی-معنوی مؤثر در طب جامع.
مقاله «خوراکیهای حلال و حرام: محور میکروبیوتا–روده–مغز» با تکیه بر علوم اعصاب و میکروبیولوژی، تأکید میکند که نوع خوراکیها بر رفتار، شناخت و حتی شخصیت افراد مؤثر است. بررسی نقش خوراکیها در تنظیم میکروبیوتای روده، و تأثیر متقابل آن بر مغز و رفتار انسان، دریچهای نو برای فهم علمی مفاهیم قرآنی مربوط به حلیت و حرمت گشوده است. از منظر این مقاله، غذا تنها منبع تغذیه جسم نیست، بلکه تنظیمکننده روان، حافظه، خلقوخو و حتی کیفیت معنویت انسان نیز هست.
این مقالات، همراه با مجموعهای دیگر از مطالعات درباره تکامل زیستی، ژنتیک و وراثت صفات رفتاری، تفسیرهای علمی از آیات خلقت، خواص شفابخش عسل و زنجبیل، میدانهای زیستی و تأثیر آب بر روان، نشاندهنده یک مسیر نو در مطالعات علمی الهامگرفته از قرآن است. مسیری که نه بهدنبال اثباتگری سادهانگارانه، بلکه بهدنبال خلق نظریه، افقگشایی و پرسشگری در مرزهای علم معاصر است. پژوهشکده علم و قرآن دانشگاه فردوسی مشهد با ارائهی طیف وسیعی از مقالات تخصصی، بهویژه در حوزههای زیستشناسی رفتاری، علوم اعصاب، زیستفیزیک و جانورشناسی قرآنی، نقشی محوری در شکلدهی به جریان علمی این بخش ایفا کرد.