امکان‌سنجی و ارزیابی شبیه سازی شکل‌گیری امت با ابزارهای دانش سیستم های پیچیده

چکیده

زندگی اجتماعی و توجّه به روح جامعه یکی از اساسی‌ترین تعلیمات قرآن است. تلاش انبیا و امامان معصوم علیهم­السلام آن بوده است که ساختارهای اجتماعی شکل‌گرفته بر مبنای فرهنگ غیرتوحیدی را با شکل­دهی ساختاری مناسب به نام امت وسط و با اتخاذ راهبردهایی و در راس آنها ولایت، به سوی ساختار مطلوب اسلامی، یعنی امت واحده و بهشت ولایی رهنمون سازند. متاسفانه تاکنون مطالعه مناسبی جهت بازنمایی ساختار جامعه از منظر قرآن و نمایش تحول آن صورت نگرفته است. این پژوهش بر آن است تا با بهره­گیری از ابزارهای پیشنهادی دانش نوپدید سیستم های پیچیده (نظریه شبکه ها و شبیه سازی عامل­بنیان)، تصویری از ساختار جامعه از منظر قرآن، به ویژه امت وسط، و نحوه شکل­گیری و تحول آن را ارائه نماید.

کلیدواژه‌ها: امت، سیستم پیچیده، شبیه سازی عامل­بنیان.

1. مقدمه

قرآن انسان را موجودی اجتماعی تصویر می­کند. زندگی اجتماعی و توجّه به روح جامعه یکی از اساسی‌ترین تعلیمات قرآن است. این تصویر ارائه شده از انسان در قرآن کریم، بسیار فراتر از دیدگاه­های رایجی است که مبنای زندگی اجتماعی را رفع نیازهای فردی می­شناساند؛ یعنی انسان­ها به سبب رشد نیازهایشان و عدم توانایی در برآوردن فردی آن نیازها، ناگزیر از زندگی اجتماعی هستند. در مقابل، تصویری که قرآن کریم از زندگی اجتماعی بازمی­نمایاند، فرآیندی از خلقت تا قیامت است که بر مبنای مفهوم کلیدی ولایت و اراده جمعی، منجر به ساخت جامعه ولایی و ظهور بهشت می­شود. از این منظر، شناخت و بازنمایی نظام مطلوب قرآنی یا همان جامعه ولایی، که تلاش همه پیامبران و امامان معصوم علیهم­السلام برای تحقق آن بوده، و سازوکار و نحوه دستیابی به آن با کمترین هزینه ممکن، مهم­ترین شناخت پیش روی یک عالم و اندیشمند مسلمان است.

شناسایی ماهیت ساختارهای اجتماعی و نحوه بازآرایی آنها با کارکرد مناسب­تر، دغدغه اساسی دانشمندان علوم انسانی به ویژه در حوزه جامعه شناسی و اقتصاد بوده است. از سویی با گسترش دانش بشری در زمینه شناخت سیستم ها و ظهور مفهوم سیستم های پیچیده، که اکنون معلوم شده که اکثر ساختارهای پیشرفته زیستی و انسانی از این دست­اند، و از سوی دیگر، با پیشرفت چشمگیر توان محاسباتی رایانه­ها و گسترش اینترنت و پیدایش شبکه های اجتماعی مجازی و ابزارهای پایش انسانی، هم­اینک امکان بازنمایی و تحلیل و پردازش ساختارهای اجتماعی، به صورت تجربی و بر مبنای شبیه سازی یا مشاهده، فراهم آمده است.  دانشمندان علوم اجتماعی با بهره­گیری از داده­های عظیم دریافتی از بستر اینترنت جهانی و گوشی­های همراه، امکان بازسازی و تحلیل شبکه های اجتماعی را در قالب گراف­های درهم پیچیده به دست آورده­اند، و می­توانند گونه و سازمان ساختارهای اجتماعی را بررسی، و دینامیک و پویایی این شبکه ها را در گذر زمان، به منظور شناخت قوانین حاکم بر رفتارهای اجتماعی، پایش و رصد کنند. همچنین، با شناسایی قوانین و مدل­های رفتار اجتماعی مجموعه­های انسانی، امکان شبیه سازی دینامیک­های اجتماعی و بررسی عملکردهای کلان این سیستم ها، که برآمده از تعامل­های ساده میان­فردی است، فراهم شده است. با بهره­گیری از این قابلیت­ها، دانشمندان علوم اجتماعی گامی سترگ به سوی مهندسی اجتماعی برداشته­اند، و اکنون، بیش از همیشه، چشم­انداز دستیابی به جامعه­ای با کارکرد مطلوب پیش روی انسان قرار گرفته است. آشکار است که  این فناوری­های بین­رشته­ای، می­توانند دستاویز قدرت­ها نیز قرار گیرند تا با مهندسی اجتماعی، جامعه را به سوی ساختارها و دینامیک­های مورد نظر خود و برآورنده مطامع سیاسی و اقتصادی­شان بکشانند. بر همین اساس، هم­اینک، دانشگاه­ها، پژوهشکده­ها و آزمایشگاه­های تخصصی در زمینه فیزیک اجتماعی و فیزیک سیستم های پیچیده شکل گرفته و به طور جدی مشغول به کارند.

این پژوهش بر آن است تا با بهره­گیری از یکی از این ابزارهای پیشنهادی در دانش فیزیک سیستم های پیچیده، یعنی شبیه­سزی عامل بنیان، شمه­ای از سامان­یابی مفهوم امت را بر پایه رابطه ولایی میان افراد بازنمایی کند. آشکار است که شبیه سازی انجام گرفته بر پایه مدلی از تعاملات میان فردی سامان گرفته و البته به مانند هر مدل، صرفاً نمایش و بازتاب­ساده شده­ای از واقعیت می­تواند باشد. این پژوهش بر آن است تا ضمن ارزیابی و امکان­سنجی کاربرد چنین ابزارهایی در بازنمایی مفاهیم انسانی اسلام، کاستی­ها و ناتوانایی آنها را نیز به طور ویژه بررسی، و احیاناً پیشنهادهایی را در این زمینه ارائه نماید.

بر این اساس، پرسش­های اصلی که این پژوهش میان­ رشته­ای در پی پاسخگویی به آنهاست، عبارتند از :

1- ساختارهای اجتماعی که قرآن کریم توصیف می­کند، چه هستند و چگونه پدید می­آیند؟

2- آیا می­توان مدل محاسباتی ساده ­شده­ای را برای بازنمایی این ساختارهای اجتماعی و پایش دینامیک آنها پیشنهاد داد؟ ویژگی های این مدل کدامند؟

3- پاسخ­های این شبیه سازی را چگونه می­توان ارزیابی کرد؟ و آیا بر پایه این ارزیابی­ها، امکان بهره­گیری از این ابزار در بازنمایی مفاهیم اجتماعی اسلامی وجود دارد؟

4- شبیه سازی­های انجام گرفته با این مدل چه محدودیت­هایی دارند؟

بدین ترتیب، خروجی این پژوهش عبارتند از:

1- بازنمایی ساختارهای اجتماعی مطرح شده در قرآن

2- پیشنهاد مدل بازنمایی این ساختارها در قالب دانش سیستم های پیچیده

3- انجام شبیه سازی و بازنمایی دینامیک ساختارهای اجتماعی مطرح شده در قرآن در حد توان ابزارهای شبیه سازی سیستم های پیچیده

در پایان یادآوری می­کند که این پژوهش، کاری میان­رشته­ای بین حوزه دین با تأکید ویژه بر آیات شریفه قرآن کریم و دانش­ فیزیک سیستم های پیچیده است. در این پژوهش واژه­های قرآنی مرتبط با مفاهیم اجتماعی همچون ولایت و امت (با توجه ویژه به انواع امت های مطرح شده در قرآن مانند امت وحده، امه مسلمه، امت مقتصده و امت وسط و امت های حیوانی) از آیات شریفه استخراج، و بر پایه رویکردهای معنایابی ویژه بازشناسی می­شوند. لازم به ذکر است که موضوع این تحقیق، تاکنون در مراکز علمی ارائه و مورد بررسی قرار نگرفته است، و از این منظر، موضوعی بکر و نوآمد به شمار می­رود. واضح است که با توجه به پیشرو بودن دانش شبکه های اجتماعی و روزآمدی پیوند آن با نظریه سیستم های پیچیده و کاربرد آن در دانش مدیریت، این پژوهش می­تواند در زمره پژوهش‌های پیشرو مطرح شود، و امید است که با بازنمایی مفاهیم اجتماعی قرآن به کمک ابزارهای مقبول علمی دانشگاهی، این پژوهش بتواند گامی مفید در معرفی قرآن کریم به جامعه جهانی باشد.

2. پیشینه پژوهش

بررسی ساختار جامعه انسانی و دینامیک آن را باید بزرگترین دغدغه دانش به شمار آورد. چه آن که همه تلاش­های علمی بشر برای آن است که جامعه­ای مطلوب را سامان بخشد. آشکار است که سامان­یابی چنین جامعه­ای، هدف و آرمان انبیا و امامان معصوم علیهم­السلام است، که البته از جامعه مطلوب بر پایه نگاه دینی، تعبیری ویژه دارند. این مسأله از منظر دین به قدری روشن است که بزرگانی چون شهید صدر، اصولاً مسئله اجتماعی را جهل بشر در یافتن نظام اصلح (نظامی اجتماعی که جامعه را به سعادت می­رساند) برمی­شمرند (کلانتری و مهدی­زاده، 1391).

با این همه، از دیدگاه علم جامعه شناسی، تعریف جامعه مطلوب از سویی، و یافتن قوانین تکوینی یا تشریعی جهت پیش­بینی دینامیک جوامع بشری و یا سوق دادن آنها به سوی جامعه مطلوب از سوی دیگر، میدان وسیعی از نظرات و یافته­ها و بافته­هاست. اصولا حتی در ابتدایی­ترین مفهوم این دانش، یعنی واژۀ جامعه، علی‌رغم کاربرد فراوان آن، هنوز بر تعریفی جامع و مانع اجماع نشده است (ساروخانی، 1375). این ابهام معنایی تا آن جا پیش رفته که گاه با واژگانی مانند ملّت، امّت، و حتی تمدّن نیز مترادف شده است؛ و در مقابل، گاه از سوی برخی عالمان اجتماعی چنان تضییق معنایی یافته که آن را صرفاً به اجتماع‌های بزرگ اطلاق کرده‌اند که رابطه‌ای اُرگانیک میان اجزاء و بافت‌های متشکّل آن برقرار است و جوامع کوچکتر را که به مرحلة مدنیّت نرسیده‌اند، جماعت، گروه، دسته و… نامیده‌اند (کینگ، 1355)

هر یک از عالمان اجتماعی، بسته به وابستگی مکتبی، درتعریف خود از جامعه به مولفه­هایی اشاره کرده‌اند؛ برخی بر اهداف مشترک عام‌المنفعه تأکید کرده‌اند (صلیبا،‌1370)، و برخی، سنّت‌‌ها، عبادات، رسوم، شیوة زندگی و فرهنگ مشترک را عناصر اساسی در تعریف جامعه برشمرده‌اند. عدّه‌ای وحدت جزئی جسمی، روانی و اخلاقی بین موجودات هوشمند، برخورداری از حکومتی پویا، فراگیر و کارآمد، یا داشتن سرزمین و فرهنگ مشترک و پیوندهای زیستی، فنّی و فرهنگی را مهم دانسته‌اند (بیرو، 1366) و شماری دیگر آن را به جمع شدن ارادی افراد برای به دست آوردن امتیازهای مستقیم و غیرمستقیم تعریف کرده‌اند (سووه، 1358و گولد و کولب، 1376). شماری نیز جامعه را عبارت از مجموعة انسان‌هایی دانسته­اند که در جبر یک سلسله نیازها و تحت نفوذ یک سلسله عقیده‌ها، ایده‌ها و آرمان‌ها در یکدیگر ادغام شده‌اند و در یک زندگی مشترک غوطه‌ورند (مطهّری، 1377) و روابط گوناگون مشترک، متقابل و نسبتاً پایداری آنها را به هم پیوند  می‌دهد و هدف واحدی آنان را گرد هم آورده است (صلیبا، 1370).

در مقابل این نگاه جامعه­شناسان و دانشمندان علوم اجتماعی به مفهوم جامعه، دانشمندان فیزیک اجتماعی با اتخاذ رویکردی عملگرایانه، سعی در بازنمایی ساختارهای اجتماعی و نمایش دینامیک آنها و مدل­سازی این دینامیک، با بهره­گیری از ابزارهای رایانه­ای و بستر فضای مجازی داشته­اند (Pentland, 2014). در بخش 4-2 نمونه هایی از این رویکرد عملگرایانه معرفی می­شوند.

3. روش‌شناسی تحقیق

روش‌شناسی تحقیق در سه حوزه تحقیق دینی و قرآنی، تحقیق علمی و ترکیب دو تحقیق دینی و علمی به صورت زیر است:

3. 1. روش‌شناسی پژوهش دینی و قرآنی

در بررسی واژگان مرتبط با ساختار جامعه، می­توان از رویکردهای مختلف معنایابی قرآنی بهره جست. معنایابی عمدتاً با دو رویکرد: معنایابی تاریخی (درزمان)، و معنایابی توصیفی (همزمان) انجام می­شود (پاکتچی، 1387). در معنایابی توصیفی، معنا در دو سطح زبانی (که به نوعی در هم تنیده­اند) بررسی می­گردد:

1- واژه، که به شناسايي معنای اساسی و وضعی واژه بما هو معنا، بدون در نظر گرفتن ارتباط آن با هرگونه توصیف یا مصداق و یا متنی که در آن به کار رفته، می­پردازد.

2- جمله / سیاق / گفتمان، كه مراد از معنایابی در این سطح، رسیدن به معنای نسبی یک واژه در متن قرآن است.

رویکردهای مختلف بررسی معنا همچون نظریه ارجاعی و تصوری، نظریه رفتارگرایی، نظریه بافت، نظریه حوزه­های معنایی، نظریه تحلیلی، و … را می­توان در قالب یکی از دو سطح معرفی شده گنجاند (احمدمختارعمر، 1385).

در این پژوهش، در شناسایی مفاهیم قرآنی از رویکردهای زیر بهره گرفته شده است:

1- معنایابی لغوی: به عنوان روشی در معنایابی توصیفی (هم­زمان) در سطح واژه  بر پایه نظریه ارجاعی و تصوری

2- نظریه شبکه های معنایی: به عنوان روشی در معنایابی توصیفی (هم­زمان) در سطح گفتمان

3- معناشناسی بافتی: به عنوان روشی در معنایابی توصیفی (هم­زمان) در سطح جمله و سیاق (در صورت لزوم)

4- ریشه­ شناسی: به عنوان روشی در معنایابی تاریخی (در زمانی)، با تاکید ویژه بر رویکرد زبان­شناسی توحیدی و منشأ واحد زبان­ها

3. 2. روش‌شناسی پژوهش علمی

از آن جا که مشخص شده است که ساختارهای اجتماعی انسانی در واقع نوعی سیستم پیچیده به شمار می­روند، در بخش علمی این پژوهش، از دانش فیزیک سیستم های پیچیده برای بازنمایی ساختار جامعه و بررسی دینامیک آن بهره جسته می­شود. بدین ترتیب، روش بررسی و مطالعه بخش علمی این پژوهش در دو قسمت زیر پیگیری می­شود:

1- شناسایی روش­های بازنمایی ساختارهای اجتماعی سیستم های پیچیده انسانی و حیوانی

2- معرفی رویکرد شبیه سازی عامل بنیان به عنوان روشی کارآمد در مطالعه دینامیک سیستم های پیچیده

3. 3. روش‌شناسی پژوهش ترکیبی دو بخش دینی/ قرآنی و علمی

در بخش ترکیب پژوهش­های علمی و قرآنی، تلاش می­شود که:

• 1- با وام­گیری از ابزار بازنمایی ساختارهای سیستم های پیچیده، مدل ساختاری جامعه از منظر قرآن و برپایه معنایابی واژگان قرآنی مرتبط با جامعه برپا گردد.
• 2- با وام­گیری از روش شبیه سازی دینامیک رفتار یک سیستم­ پیچیده به روش عامل­بنیان، دینامیک جامعه (و یا بخشی از جامعه انسانی) برپایه تعریف قرآنی با استفاده از روش عامل­بنیان مدل و شبیه سازی شود.

“این پژوهش با استفاده از شبیه سازی عامل‌بنیان نشان می‌دهد که توجه همزمان به مرکزیت امام و روابط اخوت میان افراد، ساختاری چرخشی مشابه طواف حول کعبه ایجاد می‌کند؛ در حالی که غلبه روابط فردی بدون محوریت ولایت، به تفرقه و چنددستگی می‌انجامد.”

4. انجام تحقیق، نتایج و بحث

4. 1. سیستم های پیچیده اجتماعی

سیستم پیچیده به مجموعه‌ای از اجزای متعدد گفته می‌شود که با هم تعامل دارند و رفتارهای کلی سیستم، قابل پیش‌بینی از رفتار تک‌تک اجزا نیست. این بدان معناست که در سیستم های پیچیده، کل بسیار بیشتر از مجموع اجزاست و رفتارهای نوظهور و غیرمنتظره‌ای در آن‌ها مشاهده می‌شود.

به دلیل تعاملات بین اجزای سیستم پیچیده و بازخورد میان آنها، رفتار کلی سیستم پیچیده غالباً غیرخطی است. بسیاری از سیستم های پیچیده توانایی خودسازماندهی دارند، به این معنا که بدون دخالت بیرونی، می‌توانند ساختارها و الگوهای پیچیده‌ای را ایجاد کنند. رفتارهای نوظهور (emergence) ویژگی بارز سیستم های پیچیده است. این رفتارها در سطح کل سیستم ظاهر می‌شوند و از مجموع رفتارهای اجزا قابل پیش‌بینی نیستند. سیستم های پیچیده به شرایط اولیه حساس­اند؛ یعنی، تغییرات کوچک در شرایط اولیه یک سیستم پیچیده می‌تواند منجر به تغییرات بزرگ و غیرقابل پیش‌بینی در رفتار بلندمدت سیستم شود.

• سیستم های زیست‌شناختی مانند مغز انسان، اکوسیستم ها، و سلول‌ها،
• سیستم های اجتماعی مانند انواع جوامع انسانی، انواع بازارهای مالی، اینترنت، و شبکه های اجتماعی بر بستر فضای مجازی، و
• سیستم های فیزیکی مانند آب و هوا، و ترافیک شهری

نمونه هایی از سیستم های پیچیده به شمار می­روند. برای نمایش ساختار سیستم های پیچیده از نظریه شبکه ها (و بعضاً هندسه فرکتالی) بهره می­جویند. همچنین دینامیک سیستم های پیچیده را با شبیه سازی رایانه­ای می­توان مدل­سازی کرد. با توجه به ویژگی نوظهوری در این نوع سیستم ها، معمولا روش­های شبیه سازی پایین به بالا مانند شبیه سازی عامل­بنیان مناسب­تر است (احمدی، 1401).

4. 1. 1. انواع ساختارهای سیستم های پیچیده اجتماعی

برای نمایش ساختار سیستم های پیچیده از نمایش شبکه­ استفاده می­کنند. شبکه ها مجموعه­ای از گره­ها (nodes) هستند که با یال­هایی (edges) به هم متصلند. گره­ها نمایش­دهنده اجزا و یال­ها نماینده ارتباط میان آنها می­باشند. بنا به نحوه اتصال اجزا به یکدیگر، انواع مختلفی از شبکه های پیچیده پدیدار می­شوند؛ برای نمونه، شبکه کامل شبکه­ای است که همه گره­ها به هم متصلند، و یا شبکه تصادفی، شبکه­ای است که هر گره به صورت تصادفی با چند گره دیگر اتصال دارد. در شبکه های منظم، الگوی اتصال گره­ها در سراسر شبکه تکرار می­شود. با این همه، بیشتر شبکه های سیستم های پیچیده از دو آرایش جهان کوچک و مقیاس آزاد پیروی می­کنند (شکل 1)، و بعضاً جزء هر دو دسته می­باشند:

شبکه های جهان کوچک (Small-world Networks):

در این شبکه ها، بیشتر افراد به صورت غیرمستقیم با یکدیگر مرتبط هستند و مسیرهای کوتاه و کارآمدی برای انتقال اطلاعات وجود دارد. انواع شبکه های اجتماعی و از جمله شبکه حیوانات مانند بسیاری از گونه‌های پستاندار اجتماعی مانند میمون‌ها و دلفین‌ها که در گروه‌های پیچیده مسطح اجتماعی زندگی می‌کنند، دارای این شبکه تعاملی­اند. شبکه های عصبی، شبکه اینترنت و شبکه های توزیع برق از این نوع­اند. مزیت اصلی این شبکه ها در انتقال سریع اطلاعات و هماهنگی گروهی است.

شبکه های مقیاس آزاد (Scale-free Networks):

در این شبکه ها، تعداد کمی از افراد دارای ارتباطات بسیار زیاد هستند (گره‌های مرکزی) و اکثر افراد دارای ارتباطات کمی می­باشند. این گونه شبکه در بسیاری از گونه‌های حشرات اجتماعی مانند مورچه‌ها و زنبورها که در ساختارهای سلسله مراتبی زندگی می‌کنند، دیده می­شود. شبکه های اجتماعی و اینترنت نیز دارای آرایشی از این نوع هستند. ویژگی مهم شبکه های مقیاس آزاد، پایداری و مقاومت در برابر اختلالات است (Meyers, 2009).

---

---

(الف) مقیاس آزاد        (ب) جهان کوچک           (ج) تصادفی

---

4. 1. 2. دینامیک سیستم های پیچیده اجتماعی

می‌توان از مدل‌سازی عامل بنیان برای شبیه سازی تکامل ساختاری شبکه های اجتماعی استفاده کرد. در این نوع مدل‌ها، هر فرد در شبکه به عنوان یک عامل مستقل در نظر گرفته می‌شود که دارای ویژگی‌ها، اهداف و رفتارهای خاص خود است. با تعریف قوانین ساده‌ای برای تعاملات بین عوامل، می‌توان مشاهده کرد که چگونه ساختارهای پیچیده و سلسله مراتبی به مرور زمان شکل می‌گیرند، و یا حالت­های افراد در اثر تعامل با یکدیگر تغییر می­کند.

از این روش، در شبیه سازی شکل‌گیری گروه‌های اجتماعی و نمایش تشکیل تدریجی گروه‌های اجتماعی بر اساس علایق و ویژگی های مشترک بهره می­جویند، که نمونه هایی از آن در ادامه خواهد آمد. همچنین می‌توان با تعریف قوانینی برای انتخاب رهبران، نحوه ظهور رهبری را در شبکه های اجتماعی شبیه سازی کرد.

4. 2. نمونه های سیستم های پیچیده اجتماعی

4. 2. 1. ساختارهای اجتماعی حیوانات

در این بخش، با توجه به این که قرآن کریم، مجموعه­های حیوانی را نیز به عنوان امت نام می­برد، مطالعات انجام گرفته بر روی ساختارهای اجتماعی حیوانات و انواع و دینامیک آنها مورد بررسی قرار می­گیرند. شبکه های همکاری حیوانات، یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های مطالعه در زیست‌شناسی رفتاری است. این شبکه ها، روابط پیچیده‌ای را بین افراد مختلف یک گونه یا گونه‌های مختلف نشان می‌دهند که برای بقاء و موفقیت گروه حیوانی ضروری هستند. شبکه های اجتماعی حیوانات بسیار متنوع هستند و بسته به گونه، محیط زیست و رفتارهای اجتماعی آن‌ها، ساختارهای مختلفی را به خود می‌گیرند. نمونه هایی از بازنمایی این شبکه ها برای چند گونه حیوانی، در شکل 2 نمایش یافته است (Brask et al., 2021).

---

---

مطالعات نشان داده­اند که شبکه تعاملی میان حیوانات به هیچ وجه تصادفی نیست. اما دو نوع مهم ساختارهای شبکه­ای حیوانات، شبکه های جهان کوچک و شبکه های مقیاس آزاد هستند. در بسیاری از گونه­های حیوانی، شبکه های تعاملی میان حیوانات از هر دو نوع شبکه های جهان کوچک و مقیاس آزاد هستند.

طی فرآیند تکاملی تعامل درون گونه­ای و حتی بین گونه­ای، شبکه های اجتماعی حیوانات ساختارهای پیشرفته­تری یافته، و خوشه­بندی­های ساختاری سلسله ­مراتبی و عملکردی (modularity) پیدا کرده ­اند:

ساختار سلسله مراتبی: در بسیاری از گونه‌ها، شبکه های اجتماعی بر اساس سلسله مراتب اجتماعی شکل می‌گیرند که در آن برخی افراد دارای نفوذ و قدرت بیشتری هستند. برای نمونه، گروه‌های میمون‌های رئوس به صورت خانواده های بزرگ سازماندهی می‌شوند و روابط خویشاوندی، نقش اصلی را در حفظ انسجام گروه­ها ایفا می‌کند. در این ساختار خویشاوندی، سلسله مراتب اجتماعی بسیار مشخص و پایدار است و میمون‌های مسن‌تر و با تجربه، جایگاه بالاتری در سلسله مراتب دارند.

ساختار خوشه­ای: برخی شبکه های اجتماعی به صورت خوشه­ای یا مدولار سازماندهی شده‌اند، به این معنی که شبکه به زیرگروه‌های کوچکتر تقسیم می‌شود که هر کدام عملکرد خاصی دارند.

نظریه‌های مختلفی برای توضیح دینامیک و تکامل و گسترش همکاری در حیوانات ارائه شده است. در این میان، دو نظریه انتخاب خویشاوندی و همکاری متقابل بیش از همه مورد توجه می­باشند (Krause, 2015).

نظریه انتخاب خویشاوندی (Kin Selection) توضیح می‌دهد که چرا موجودات زنده ممکن است به نفع خویشاوندان رفتارهای فداکارانه از خود نشان دهند، حتی اگر این رفتارها به ضرر بقای فردی خودشان باشد. بر پایه این نظریه، موجودات زنده با خویشاوندان خود ژن‌های مشترکی دارند و هر چه این خویشاوندی نزدیک­تر باشد، ژن‌های مشترک بیشتر خواهند بود. همکاری خویشاوندی (مانند کمک به پرورش فرزندان خویشان)، به دلیل اشتراک ژن‌ها بین افراد خویشاوند، منجر به افزایش موفقیت تولیدمثلی ژن‌های مشترک می‌شود و احتمال بقای آن ژن‌های مشترک را افزایش می‌دهد.

برای مثال، یک زنبور کارگر، تمام عمر خود را صرف جمع‌آوری غذا و مراقبت از ملکه و لاروها می‌کند، بدون اینکه خودش تولیدمثل کند. از نظر ژنتیکی، زنبورهای کارگر با ملکه و لاروها خویشاوند نزدیک هستند. بنابراین، با کمک به ملکه و لاروها، در واقع به بقای ژن‌های مشترک خود کمک می‌کند.

نظریه همکاری متقابل (Reciprocal Altruism)، به بررسی رفتارهای فداکارانه­ای  می‌پردازد که بین افراد غیرخویشاوند رخ می‌دهد. این نظریه بر این اصل استوار است که افراد، با کمک به دیگران، انتظار دارند که در آینده آن افراد نیز به آن‌ها کمک کنند. در واقع، افراد، با انجام کارهایی برای دیگران، نوعی اعتبار اجتماعی کسب می‌کنند که در آینده می‌توانند از آن استفاده کنند. البته، برای اینکه همکاری متقابل پایدار باشد، باید تعاملات بین افراد به طور مکرر رخ دهد. همچنین موجودات زنده، قادر به تشخیص افرادی هستند که به تعهدات خود عمل نمی‌کنند و از همکاری با آن‌ها اجتناب می‌کنند. برای نمونه، پستانداران خون‌آشام، خون اضافی خود را با هم تقسیم می‌کنند. این رفتار به این دلیل است که در مواقعی که یک پستاندار خون‌آشام موفق به شکار نشود، می‌تواند از خون هم نوع خود استفاده کند.

بدین ترتیب، در نظریه انتخاب خویشاوندی، تمرکز بر روابط خویشاوندی و انتقال ژن‌ها، و در نظریه همکاری متقابل، بر روابط متقابل و مبادله خدمات بین افراد غیرخویشاوند است. البته این دیدگاه به طور گسترده در زیست‌شناسی رفتاری پذیرفته شده است که مجموعه‌های اجتماعی حیوانات در طول زمان تکاملی خود، روندی را از سوی همکاری‌های مبتنی بر خویشاوندی به سمت همکاری‌های غیرخویشاوندی طی می‌کنند. بسیاری از گونه‌ها زندگی اجتماعی خود را در گروه‌های خانوادگی آغاز می‌کنند که در آن همکاری عمدتاً مبتنی بر خویشاوندی است. با گذر زمان و افزایش جمعیت و کمبود منابع، روابط خویشاوندی به تنهایی برای تأمین نیازهای افراد کافی نیست. در این شرایط، همکاری با افراد غیرخویشاوند نیز اهمیت پیدا می‌کند. بدین ترتیب، گروه‌های همکاری بزرگ‌تر شده و افراد غیرخویشاوند را نیز در بر می­گیرد، و ارتباطات میان­فردی بیشتر می­شود. این گسترش شبکه های همکاری و تحول از همکاری خویشاوندی به سوی غیرخویشاوندی، به ویژه به هنگام وقوع بلایای طبیعی، کاملاً نمود دارد. برای نمونه، شکل 3 نشان­دهنده این تحول در شبکه همکاری (تیمار) میان میمون‌های رئوس ساکن در جزیره کایو سانتیاگو است که به دنبال رخداد توفان ماریا و کاهش شدید و ناگهانی منابع غذایی پدیدار گشته است (Testard et al., 2021).

---

---

---

در این گروه‌های بزرگ‌تر شکل گرفته، همکاری متقابل به عنوان سازوکاری برای نگهداشت تعادل و جلوگیری از سوء استفاده از دیگران اهمیت پیدا می‌کند. حیوانات در این گروه‌های بزرگ‌تر، روابط اجتماعی پیچیده‌تری را توسعه می‌دهند که شامل همکاری، رقابت، و گاه خیانت نیز می‌شود. این تغییر از همکاری خویشاوندی به همکاری متقابل به تدریج و در طول زمان اتفاق می‌افتد و بسته به گونه و محیط زیست، سرعت و شدت آن متفاوت است. لازم به ذکر است که در بسیاری از گونه‌ها، هر دو نوع همکاری خویشاوندی و متقابل به طور همزمان وجود دارند و اهمیت نسبی آن‌ها بسته به شرایط تغییر می‌کند.

4. 2. 2. ساختارهای اجتماعی انسان­ ها

مطالعات مختلفی بر روی شبکه های انسانی، نمایش ساختار آنها، نمایش تحولات و دینامیک آنها، و نیز شبیه سازی تغییرات این سیستم های پیچیده انجام شده است. در اینجا تنها نمونه هایی از نمایش ساختار شبکه خویشاوندی، و نیز شبیه سازی شبکه های همکاری و و بازنمایی دینامیک همکاری ارائه می­شود.

شکل 4 نمایشی از ساختار شبکه خویشاوندی را بر مبنای رابطه ازدواج نشان می­دهد (Merelo & Molinari, 2024). در این شکل، گره ها نشان دهنده خانواده های سرشناس تایوانی است، و یال­ها نشانگر وصل میان آنهاست. چنین شبکه هایی معمولاً ترکیبی از ویژگی های شبکه های جهان کوچک و مقیاس آزاد را از خود نشان می‌دهند. به دلیل روابط خویشاوندی گسترده و ازدواج‌های فامیلی، معمولاً می‌توان بین هر دو گره یک مسیر کوتاه از طریق روابط خویشاوندی پیدا کرد. همچنین خویشاوندان نزدیک معمولاً در یک خوشه متصل به هم قرار می‌گیرند.  این دو از ویژگی های شبکه های جهان کوچک می­باشند. همچنین از آن جا که معمولاً در هر جامعه‌ای، برخی خانواده­ها – خانواده های رؤسای عشایر و قبایل، افراد با موقعیت­های اجتماعی بالا یا افرادی که ازدواج‌های متعدد داشته‌اند – دارای روابط خویشاوندی بسیار گسترده‌تری نسبت به سایر خانواده­ها هستند، این نوع شبکه ها را می­توان از گونه شبکه های مقیاس آزاد نیز دانست.

---

---

شکل 4 شبکه روابط سببی میان مجموعه­ای از خاندان­های معروف در تایوان

(Merelo & Molinari, 2024)

شبکه پیشین، نمونه­ای از شبکه بر مبنای رابطه خویشاوندی سببی بود. در شکل 5، دو نمونه از شبکه بر مبنای رابطه نسبی (رابطه خونی) مربوط به چند نسل با نیای مشترک مربوط به دو خاندان از سرشناس سوئیسی آمده است (Armandola, 2024). در این شبکه، دودمان یا قبیله با بهره­گیری از الگوریتم مناسب خوشه­بندی، شناسایی و با رنگ­های مختلف نمایش یافته­اند.

---

---

متاسفانه بر روی دینامیک شبکه های خویشاوندی کار چندانی صورت نگرفته است. در مقابل، مطالعات وسیعی بر روی دینامیک شبکه های اجتماعی با انواعی از روابط غیرخویشاوندی مانند دوستی یا همکاری انجام پذیرفته است. در ادامه به معرفی نمونه­ای از مدلسازی دینامیک همکاری و شکل ­گیری خوشه­ های همکاری و کار گروهی در شبکه های اجتماعی انسانی پرداخته می­شود.

در شبیه سازی شکل­ گیری خوشه­ های همکاری، که عمدتاً در قالب نظریه بازی­ ها پیاده ­سازی می­شود، یک شبکه اجتماعی اولیه به صورت یک گراف با آرایش مشخص (تصادفی، منظم، و …) در نظر گرفته می­شود. گره‌های گراف،  عامل ­ها یا افراد هستند و یال‌ها نشان­دهنده رابطه میان آنهاست. هر عامل i در تعامل با عامل­های مرتبط با آنها می­تواند یک راهبرد از میان مجموعه راهبردهای  {C, D} و گاه مجموعه کامل­تر {C, D, E} را انتخاب کند، که C، D، و E به ترتیب به معنای همکاری، خیانت و بی­تفاوتی و کنار کشیدن و خروج از بازی هستند. است.  بسته به نوع بازی، انتخاب راهبردهای مختلف از سوی دو سمت تعامل، مقادیر مختلفی از سود و ارزش (یا در صورت­ بندی دیگر، زیان) را نصیب آنها می­کند که می­توان آن را در قالب ماتریس پرداخت بازی، مشابه زیر نمایش داد:

---

---

این ماتریس نشان می­دهد که در صورت همکاری هر دو عامل با یکدیگر، آنها پاداش R، و در صورت خیانت هر دو به هم، مجازات P را دریافت می­کنند. چنانچه یکی همکاری و دیگری خیانت کند، فرد همکاری­کننده مجازات S و فرد خیانت­کننده پاداش T را به دست می­آورد. بسته به نوع بازی، مقادیر این پرداخت­ها متفاوت است. برای نمونه، در بازی دوراهی زندانیان، که یک مثال عددی آن در شکل 6 (الف) نشان داده شده است، T > R > P > S می­باشد. در بازی جوجه، به مانند شکل 6 (ب) R > P و S > T می­باشد. ماتریس پرداخت بالا مربوط به حالت دو راهبردی همکاری و خیانت است، و چنانچه راهبرد بی­ تفاوتی هم افزوده گردد، ماتریس پرداخت 3×3 خواهد شد. یادآوری می­کند که بی­ تفاوت­ها به سود کم قانع هستند.

---

---

---

افزون بر این، فرآیند شبیه سازی عامل ­بنیان بر پایه نظریه بازی­ها، نیازمند مشخص کردن مجموعه­ای از قوانین به‌روزرسانی شبکه در دو حوزه زیر است:

1- به‌روزرسانی حالت گره­ها: عامل‌ها بر اساس ارزیابی نتایج تعاملات گذشته خود، می­توانند راهبرد خود را در قبال دیگر افراد متصل به خود تغییر دهند. سازوکارهای مختلفی برای این تغییر حالت پیشنهاد شده است که به ویژه از دو سازوکار تقلید از همسایگان موفق و یادگیری تقویتی بیشتر استفاده می­شود.

2- به‌روزرسانی یال­های شبکه: در برخی مدل‌ها، ساختار شبکه نیز می‌تواند از طریق تشکیل پیوندها و یال­های جدید و قطع پیوندهای قدیمی به مرور زمان تغییر کند.

شکل 7، نمونه­ای از نمایش دینامیک تغییرات شمار افراد همکاری کننده، خیانت­کننده، و بی­تفاوت­ها را نشان می­دهد. ملاحظه می­شود که نحوه این تغییرات به شدت به ساختار جامعه وابسته است، و البته در هر مورد (به جز شبکه تصادفی) به سمت یک وضعیت متعادل بی­تغییر پیش می­رود، که به آن تعادل نش می­گویند. این وضعیت، نشان­دهنده تعادلی است که در آن افراد تمایلی به تغییر راهبرد خود ندارند. نکته جالب آن که شبکه های مقیاس آزاد ذاتاً تقویت­کننده فرهنگ خیانت هستند. در شکل 8، یک نمونه نحوه شکل­گیری خوشه ­های همکاری نمایش یافته است (Jusup et al., 2022).

---

---

---

4. 3. ساختارهای اجتماعی از منظر قرآن

در این بخش، تلاش می­شود تا پس از گردآوری و معنایابی واژگان مرتبط با جامعه در قرآن کریم، بازنمایی گرافی از ساختار جامعه در قرآن ارائه گردد.

4. 3. 1. معناشناسی واژگان قرآنی بیانگر جامعه

در قرآن  کریم واژۀ جامعه با مشتقّات آن به مفهوم رایج و اصطلاحی آن نیامده است، امّا با توجّه به تعریف‌ها و ویژگی‌هایی که برای جامعه شمرده می‌شود، ساخت‌ها و واژگان اجتماعی دیگری را که به نوعی زیرمجموعة این مفهوم هستند، می‌توان در آیاتی متعدّد پیدا کرد؛ واژگانی مانند فئه، قرن، شعوب، رهط، امّت، اولیاء، اهل، اهل القری، قوم، حزب، طائفه، قبیله، معشر، و.. . بدین ترتیب، به نظر می­رسد که ساختار جامعه از دیدگاه قرآن، تکویناً تشکیکی و ذومراتب است (فخر زارع، 1393).

در اینجا تنها واژه امت مورد بررسی معناشناسانه قرار می­گیرند. البته در بازنمایی پیشنهادی ساختارهای اجتماعی در قرآن، برخی دیگر از مفاهیم قرآنی نیز به کار می­آیند که گزارش معنایابی آنها از گنجایش این مقاله بیرون است.

بر پایه رویکرد معنایابی تصوری ارجاعی، واژۀ «امّت» مشتقّ از «امّ» می‌باشد و به گروهی اطلاق می‌شود که وجه مشترکی مانند دین واحد، زمان واحد و مکان واحد به طور اختیاری یا اجباری داشته باشند (راغب، بی‌تا، ص 86). این واژه، 65 بار در قرآن تکرار شده که 52 مورد آن به صورت مفرد و 13 مورد به صورت جمع آمده است. اطلاق این واژه در برخی آیات قرآن، بیشتر به معنای جامعۀ بشری و گروهی همسان در دین و آیین یا گروهی دارای جهت مشترک اطلاق شده است که عصر یا مکان واحد آنها را به هم پیوند داده باشد و در پناه پروردگار یگانه، هدف مشخّص و برنامه‌ای دقیق را دنبال می‌کنند (ر.ک؛ النّحل/ 36؛ الأعراف/ 7؛ البقره/ 128 و 134 و المائده/ 48).

از منظر ریشه­شناسی، واژه امت با واژه عربی امّ  و فارسی مام| ماما| مادر و انگلیسی mum، mummy، mother هم ریشه است. معنای اُمّ را اصل الشیء می­دانند و از این حیث، کلمه امت بر واحد بودن بشر و سرچشمه گرفتن از یک مادر و اصل، با وجود اختلاف در رنگ­ها و زبان­ها، تأکید دارد. به ویژه آن که هم­ریشه دیگر آن کلمه عربی أمن و واژه انگلیسی Human برگرفته از واژه لاتینی Humanus است که با واژه Homo اشتراک ریشه­ای دارد، و به نوعی بر مفهوم کلی انسانیت و آرامش و قرار انسانی تأکید می­ورزد و البته جا دارد که در اینجا، از نزدیکی ریشه­ای دو واژه انگلیسی Home و عربی مأوی نیز یاد کرد، که قرارگاه انسانی و جایگاه یا وطن مادری به شمار می­آیند. نزدیکی دو واژه امام و امت هم که بسیار آشکار است. در این میان، نزدیکی ریشه­ای واژگانی با همین معانی در زبان عبری نیز قابل تأمل است که از گزارش آن صرفنظر می­شود. در یک جمع­بندی از رویکرد ریشه­شناسی، می­توان امت (و به ویژه کلمه قرآنی امت وحده) را مجموعه افراد گردآمده بر مبنای انسانیت Humanity دانست. به سخن دیگر Humanity از حیث لفظ و معنا مشابه امت است؛ همان امت واحد جهانی که اسلام در پی تحقق آن می­کوشد و تفاوت­های ساختگی و مرزهای مصنوعی در آن حذف می­شود (الحسینی، 1386).

البته، معناشناسی بر پایه رویکردهای بافتی و حوزه معنایی، معنایی وسیع­تر را برای واژه امت نتیجه می­دهد. چرا که با توجه به آیات قرآن، امت هم به مجموعه­های حیوانی:

وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِی الأَرْضِ وَلاَ طَائِرٍ یَطِیرُ بِجَنَاحَیْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُکُم… (الأنعام/ 38).

و هم مجموعه­های انسانی شکل گرفته بر پایه فرهنگ­های کفرآلود و غیرعبودیتی:

…أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (هود/ 48)

تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (نحل/ 63)

اطلاق می­شود. در واقع، شاید بتوان تشابه معنایی واژه Humanity را بیشتر با واژه قرآنی امت وحده، و نه امت، توجیه کرد، که البته در قرآن نیز بدان اشارتی شده است:

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ  وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ  فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (بقره/ 213)

 بدین ترتیب، کلمه ام و امت و معادل­های آن در زبان­های مختلف بر اصل و منشأ یا هر آن چه که به اصل و منشأ مربوط می­شود، مثل افراد یا اشیای دارای صفات مشترک دلالت دارد (الحسینی، 1386)، و بدین ترتیب، اشاره به مجموعه­های انسانی دارد که گرد یک نظام ارزشی واحد و مشخص گرد آمده­اند. از آیات قرآن بر می­آید که مردم امت واحده بودند و اختلافات ناشی از خودخواهی­ها و زیاده­خواهی­ها به تدریج میان آنها پیدا شد و چند دسته و امت امت شدند. نکته دیگر آن که امت بر یک نفر و بیشتر اطلاق می­شود (برازش، علیرضا، 1394. ج۵، ص۳۶۰)، و شاید بیشتر تاکید بر مرز با دیگر اعضای قوم بر مبنای توجه به اصل و ریشه دارد. برای نمونه، در قرآن کریم، ابراهیم را یک امت می­نامد، چون بر پایه پرهیز از شرک، سبک زندگیی جدا از دیگران داشت؛ و یا در مورد قوم موسی، آمده است که: وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (اعراف/ 159) و در روایات آمده، که اینان در حدود 14 یا 15 نفر هستند (برازش، 1394).  در ادامه همین آیه اشاره دارد که خداوند به تدریج قوم موسی را بر اساس پیوندهای نسبی و وابستگی به فرزندان یعقوب علیه­السلام به امت­هایی تقسیم کرد وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا (اعراف/ 160) ، و بعد از مدتی این تقسیم به تدریج بر پایه صلاح و فساد شکل گرفت و این امت های صالح و فاسد از بنی­اسرائیل در زمین پراکنده گشتند: وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا  مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ (اعراف/168).

علاوه بر  امت وحده، که معنای آن پیشتر گذشت، اصطلاحاتی چون امت وسط، امت مسلمه، امت قائمه، و امه مقتصده نیز در قرآن آمده است، که از بررسی آنها می­توان دریافت که همگی به مجموعه­های پیشرفته انسانی اشاره دارند که بر اساس توجه و تمسک به یک معبود (الهی یا غیرالهی)، دارای ساختار محکم فکری و عقیدتی، و سبک زندگی خاص برآمده از آنند، و نوعی از حرکت یکپارچه در آن دیده می­شود. به طوری که از حیث حرکت به سوی خیرات، می­توان این امت­ها را طیف­بندی کرد. برای نمونه، امه وحده بر اساس آیات 52 تا 61 سوره مومنون، به سوی خیرات سرعت و بالاتر از آن، سبقت دارند. امت وسط و امت قائمه سرعت به سوی خیرات دارند. همچنین امت قائمه امر به معروف و نهی از منکر می­کنند، و امت وسط علاوه بر این امر و نهی، دعوت کننده به سوی خیر نیز هستند (آل عمران/ 104). امت مقتصده، گروهی هستند که حرکتی آرام و میانه و نه سریع را برگزیده­اند و دین خالص ندارند، و این طور نیست که کاملاً از سبک زندگی کسبی که ویژه کوته­اندیشان و ظالمان است، بریده باشند: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ‌ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ‌ (فاطر/ 32) که اگر این گونه بودند، برکات آسمانها و زمین بر ایشان نازل می­شد: ولَو اَنَّهُم اَقاموا التَّورةَ والاِنجیلَ وما اُنزِلَ اِلَیهِم مِن رَبِّهِم لاَکَلوا مِن فَوقِهِم ومِن تَحتِ اَرجُلِهِم مِنهُم اُمَّةٌ مُقتَصِدَةٌ و کَثیرٌ مِنهُم ساءَ ما يَعمَلون (مائده/ 66)

اما پرسشی مهم در این جا وجود دارد و قابل بحث است که آیا یک امت دارای وجودی ممتاز از وجود افراد و افعال و آثار آنان است یا خیر. برخی از دانشمندان و نیز علمای اسلامی همچون آیت­الله مصباح یزدی، قائل به چنین وجودی برای جامعه نیستند (مصباح، 1380). در مقابل، شماری دیگر از دانشمندان اسلامی جامعه را دارنده وجودی ویژه و خاص می‌دانند. برای نمونه، علاّمه طباطبائی وجود حقیقتی به نام جامعه را، فراتر از افراد و اعمال آنها، با توجه به توصیف قرآن از برخی خصوصیّات مانند اجل، کتاب، شعور، فهم، عمل، طاعت و معصیت برای امّت و همچنین احکامی که قابل استناد به افراد و اشخاص نیستند، ممکن می­داند (طباطبائی، 1417ق.، ج 4، ص 96). ایشان مقاومت جامعه را در برابر فرد که قابل انتساب به فرد نیست، گواه وجود واقعیّتی به نام جامعه می‌دانند (طباطبائی، 1417ق.، ج 4، ص 97). شهید صدر نیز با استناد به همین آیات و با اثبات سنّت‌‌های اجتماعی و قوانین تاریخ با نظر علاّمه موافق است (صدر، 1369).

4. 3. 2. معرفی سایر شواهد از منابع دینی غیرقرآنی

اندیشمندان بزرگ اسلامی و به ویژه برخی علمای معاصر، با اتخاذ رویکردی کل­نگرانه به معارف و احکام اسلامی، سازمان و ساختاری از جامعه مطلوب اسلامی انسانی را معرفی کرده­اند که مفاهیم امت و ولایت در نقطه کانونی این قرائت ناب از دین اسلام است. در این میان، باید به کتاب­های شذرات المعارف مرحوم آیت الله شاه­آبادی، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن آیت الله خامنه­ای، و کتاب­های حرکت و درس­هایی از انقلاب مرحوم شیخ علی صفایی حائری اشاره کرد. خلاصه نظام معرفتی بازنمایی شده این بزرگواران به قرار زیر است:

اسلام با عبودیت و آزادی آغاز می­شود. انسان آزاد می­یابد که سرنوشت او به انتخاب جدی و ایمان و عمل برخاسته از آن وابسته است. او باید حرکت کند و مسوولانه بار بر عهده گیرد. عالَم باید خدایی شود و سبک زندگی کسبی به سبک زندگی عبودیتی تغییر یابد تا بهشت، یعنی جامعه خدایی با سبک زندگی عبودیتی که در آن خواست خدا و بندگان یکی است، پدیدار گردد؛ رسولان از سوی پروردگار آمده­اند تا این چنین جامعه­ای را با همراهی انسان­ها، حتی­الامکان با کمترین هزینه، برپا سازند. این جامعه یا امت وحده با شکل­گیری رابطه ولایی میان انسان­ها شکل می­گیرد. برای برپایی چنین جامعه­ای، می­بایست یک امت وسط سامان­دهی گردد؛ شبکه­ای پیشرو، توانمند و مقتدر (اخوان طبسی، 1401) از انسان­های مومن متصل و پیوسته که به گونه­ای مناسب و حتی با بهره­گیری از روابط خویشاوندی به هم پیوند خورده­اند، و بر آنند تا با راهبردهای تقوی و ملاحظه احکام، و احسان و عمل مدبرانه و همراه با کیاست، و جهاد و کوشش سخت در برابر انواع دشمنان مخالف سبک زندگی عبودیتی، چنین جامعه­ای را حول ولی خدا شکل دهند؛ و در این هنگام است که نصرت و فتح و گشایش الهی خواهد رسید و جهان به اذن خدا متحول خواهد شد و نشانه­های شکوفایی عالم و ظهور پدیدار می­گردد و این روند تا برپایی قیامت، روزی که در آن زندگی عبودیتی به بلوغ می­رسد و تمام قیام­ها و حرکت­ها تنها و تنها برای خدا خواهد بود، ادامه می­یابد.

4. 1. 3. جمع ­بندی نظریه قرآنی درباره جامعه

اینک، در این بخش، با توجه به یافته ­های دو بخش قبل، نمایش ساده­ شده­ای از ساختار جامعه در قرآن، مطابق شکل 9، ارائه می­شود.

---

---

در این شکل تلاش شده است تا واژگان مختلف قرآن در معرفی سیستم اجتماعی، همچون امت، قریه یا اهل القری، قوم و … بازنمایی شوند.

4. 4. دینامیک امت از منظر قرآن

در بخش قبل ملاحظه گردید، که در ساختار معرفی شده از سوی قرآن، امت نقشی بسیار کلیدی دارد. در این بخش، تلاش می­شود تا دینامیک امت برپایه رابطه ولایت بازنمایی شود.

4. 4. 1. معرفی مدل عامل ­بنیان امت

در این مدل ساده عامل­ بنیان، مجموعه­ای از عامل ­ها در آرایشی تصادفی ایجاد می­شوند. دو راهبرد دوستی (اخوت) و قهر (تفرقه) میان آنها در نظر گرفته می­شود که به نوعی مشابه راهبردهای همکاری و خیانت در مساله شبیه سازی گسترش همکاری هستند. این دو راهبرد برای هر عامل دلخواه به صورت نزدیک شدن به / دور شدن از عامل دیگر تعریف می­شود. قوانین به­روزرسانی برای مدل کردن اختیار انسانی، به صورت انتخاب تصادفی راهبردها پیاده­سازی می­شوند. همچنین دو حالت (1) به­روزرسانی تصادفی شبکه با انتخاب تصادفی دوست و غیردوست در دوره ­های مشخص از دینامیک سیستم (شبکه پویا) و (2) عدم به­روزرسانی (شبکه ایستا) بررسی می­شوند. نکته مهم و متفاوت این شبیه سازی از شبیه سازی ­های گسترش همکاری، در نظر گرفتن حرکتی مرکزگراست که سعی دارد توجه به امام و رابطه ولایی را در کنار رابطه اخوت مدل­سازی کند.

4. 4. 2. شبیه سازی و بررسی نتایج

در این بخش، نتایج شبیه سازی برای حالت­ های مختلف اشاره شده در بخش پیشین، گزارش می­شود:

در صورت وجود همزمان حرکت رو به مرکز (ولایت الهی) و حرکت بین فردی (اخوت)، خودبه­ خود حرکت چرخشی حول مرکز شکل می­گیرد، که بسیار شبیه به طواف گرد خانه کعبه است (شکل 10).

---

---

---

یادآوری می­کند که در شبیه سازی­های معمول مساله گسترش همکاری، که تنها بر تعاملات میان افراد، بدون هیچ توجه مرکزگرا، استوار است، خوشه­های گسسته از یکدیگر ظاهر می­شوند که به آنها خوشه­های همکاری گفته می­شد. این وضعیت را می­توان در مدل حاضر نیز، با افزایش میزان دوستی (اخوت) و بیشتر شدن آن از یک محدوده مشخص (نسبت به ولایت مرکزگرا) به نمایش درآورد که مشخصاً  چنددستگی و حالت تفرقه، به مانند شکل 11 پدیدار می­شود، و یادآور آیه شریفه واعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا می­باشد. بدین ترتیب، برای شکل­گیری امت وسط، توجه به مرکز (امام) همزمان با اخوت نکته­ای کلیدی به شمار می­آید، و عدم توجه به امام، ذاتاً سیستم اجتماعی را به سمت تفرقه و خوشه­زایی پیش می­برد.

---

---

در شبیه سازی انجام گرفته، گاه و پس از گذر زمان، سیستم به دو و شمار بیشتر و البته انگشت­شماری گروه تبدیل می­شود، که معمولاً یکی از آنها، گروهی بسیار بزرگ، و دیگر گروه­ها بسیار کوچک هستند، و بین آنها تبادل افراد صورت می­گیرد (شکل 12).

---

---

شکل 12 نمونه ­ای از تشکیل گروه بزرگ و گروه یا گروه­ های کوچک­تر

شکل­ های 13 نشان­ دهنده دینامیک سیستم برای حالتی هستند که شبکه دوستی اولیه حفظ شده و دیگر به طور تصادفی تغییر نکند. این شبیه سازی برای حالتی مناسب است که توصیف دینامیک سیستم برای حالت اخوت بر بستر شبکه­ای از پیش تعیین شده مانند شبکه رحمی مد نظر باشد.

---

---

---

---

5. نتیجه گیری و رهنمودهای تحقیقات آتی

در این مقاله، با بررسی معناشناسانه واژگان قرآنی مرتبط با جامعه، نمایشی از ساختارهای اجتماعی که قرآن کریم توصیف می­کند، ارائه گردید. در مرحله بعد، تلاش شد تا با توجه به رابطه شهود رسول یا امام بر امت وسط، و رابطه ولایی میان افراد با امام از سویی و رابطه اخوت میان افراد امت، یک بازنمایی از شکل­گیری و دینامیک امت وسط ارائه گردد. ملاحظه گردید که ساختار به دست آمده، ساختاری چرخشی گرد ولی دارد که به صورت نمادین، با حرکت طواف گرد کعبه شباهت دارد. حالت­های دیگری از جمله تفرقه ناشی از عدم توجه به امام، و ایجاد چند دستگی ناشی از آن در فرآیند شبیه سازی مشاهده شد.

خاطرنشان می­کند که پژوهش انجام گرفته، کوششی آغازین برای معرفی مفهوم مدل­سازی و امکان به­کارگیری آن با بهره­گیری از پیش­فرض­های اسلامی در حوزه مطالعات اجتماعی است. آشکار است که این مدل­سازی نیازمند مطالعات وسیع برای شناسایی دقیق مفاهیم و پیش­فرض­های اسلامی در حوزه ساختار و دینامیک جامعه از سویی، و همچنین تعریف آنها در ساختار مناسب ریاضیاتی است. از این رو، پیشنهاد می­شود که در مطالعات آتی، موارد زیر بررسی گردد:

1- بررسی ساختار تکوینی عالم و نظام ولایت در این ساختار و نقش آن در شکل­گیری امت (اخوت، 1397).

2- بررسی تاثیر شهود و اراده امام بر امت، از طریق تغییر در قوانین ولایی و اخوتی. خاطرنشان می­کند که با مدل ارائه شده در این پژوهش، تاثیر تغییر قوانین بین­فردی، که قاعدتاً از طریق تصرف ولی بر امت انجام می­پذیرد، بررسی گردید که این مقاله، گنجایش پرداختن به این موضوع را ندارد.

منابع:

1. قرآن کریم.
2. احمد مختار عمر. (1385). معناشناسی. ترجمه سید حسین سیدی. مشهد: انشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
3. احمدی، علی­محمد. (1401). مروری بر مدل‌های موجود ریاضی در پویایی‌شناسی سیستم های رفتاری – اجتماعی. تمدن نوین اسلامی وابسته به موسسه فرهنگ علوم اسلامی.
4. اخوان طبسی، محمدحسین، فرهی، محمدمهدی، شجاعی، حسین. (1401). ریشه‌شناسی ماده «وسط» و بازخوانی کاربردهای آن در آیات قرآن کریم. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 6 (3)، 21-1.
5. اخوت، احمدرضا. (1397). سیر شکوفایی امت – نازل­کننده رحمت، فضل و احسان. تهران: نشر قرآن و اهل بیت نبوت.
6. الحسینی، محمدعلی. (1386). زبان­شناسی توحیدی – نظریه و تطبیق. ترجمه: سید حسین سیدی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
7. برازش، علیرضا. (1394). تفسیر اهل بیت علیهم­السلام. تهران: انتشارات امیرکبیر.
8. بیرو، بیرو. (1366). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمة باقر ساروخانی. تهران: انتشارات کیهان.
9. پاکتچی، احمد. (1387). آشنایی با مکاتب معناشناسی معاصر. نامه پژوهش فرهنگی، شماره 3.
10. راغب اصفهانی، حسین. (بی­تا). مفردات الفاظ القرآن الکریم. به کوشش صفوان عدنان داودی. چاپ سوم، قم: انتشارات ذوی­القربی.
11. ساروخانی، باقر. (1375). دائرةالمعارف علوم اجتماعی. ج 2. تهران: انتشارات کیهان.
12. سووه، توما. (1358). فرهنگ اصطلاحات اجتماعی و اقتصادی. ترجمة خلیل مکّی. چاپ دوم. تهران: انتشارات رواق.
13. صدر، محمدباقر. (1369). سنت­های تاریخی در مکتب قرآن. تهران: نشر رجاء.
14. صلیبا، جمیل. (1370). واژه‌نامة فلسفه و علوم اجتماعی. ترجمة کاظم برگ نیسی و صادق سجّادی. چاپ اوّل. تهران: شرکت سهامی انتشار.
15. طباطبایی، محمد حسین (1417ق.). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: موسسه النشر الاسلامی.
16. فخر زارع، سیّد حسین (1393). جامعه از منظر قرآن. پژوهشنامه معارف قرآنی 5 (16)، 93-122.
17. کلانتری، عبدالحسین، و مهدی زاده، منصوره. (1391). بررسی مسئله اجتماعی از دیدگاه شهید محمدباقر صدر. فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان 2 (2)، 16-1.
18. کینگ، ساموئل. (1355). جامعه شناسی. ترجمة ربیع مشفق همدانی. چاپ ششم. تهران: نشر سیمرغ.
19. گولد، جولیوس، و ویلیام ل. کولب. (1376). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمة گروه مترجمان. چاپ اوّل. تهران: نشر مازیار.
20. مصباح یزدی، محمدتقی. (1380). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. چاپ پنجم، تهران: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.
21. مطهّری، مرتضی. (1384). جامعه و تاریخ. چاپ هفدهم. تهران: انتشارات صدرا.
22. Armandola N.G. (2024). A clan detector algorithm to identify independent clans in the kinship networks of elite family dynasties. Social Networks 79, 168-186.
23. Jusup M., Holme P., Kanazawa K., Takayasu M., Romić I., Wang Z., Geček S., Lipić T., Podobnik B., Wang L., Luo W., Klanjšček T., Fan J., Boccaletti S., Perc M. (2022). Physics Reports 948, 1-148.
24. Krause J., James R., Franks D., Croft D. (2015). Animal Social Networks. Oxford University Press.
25. Merelo, J.J., Molinari, M.C. (2024). Intra-family links in the analysis of marital networks. J Comput Soc Sc 7, 425–449.
26. Meyers, R. A. (2009). Encyclopedia of Complexity and Systems Science. Springer.
27. Pentland, Alex (2014). Social Physics: How Good Ideas Spread-The Lessons from a New Science. ‎Penguin Press.
28. Testard C., Larson S.M., Watowich M.M., Kaplinsky C.H., Bernau A., Faulder M., Marshall H. H., Lehmann J., Ruiz-Lambides A., Higham J.P., Montague M.J., Snyder-Mackler N., Platt M.L., and Brent L.J.N. (2021). Current Biology 31, 2299–2309.