زاغ به عنوان معلم انسان

چکیده

اشارات قرآنی طبیعت طیف وسیعی از عناوین علمی را شامل می‌شوند. از این میان، تنها آیه‌ای که اشاره مستقیم به الهام از طبیعت برای حل مسائل و مشکلات پیش روی انسان دارد، آیه 31 سوره مبارکه مائده است. این آیه بیانِ عمل جستجوی زاغی در زمین است که توسط قابیل مشاهده شده و منجر به یافتن راه حلی می‌شود که پیش از آن وی را به استیصال رسانده است. توجه به آیه، ما را به چند حوزه پژوهشی هدایت می‌کند. از جمله این موارد:

• 1) رفتار هدفمند زاغ، توجه انسان نوعی را به ویژگی‌های شناختی و حافظه‌ او برای حل مسئله‌ای که در ابتدا غیرقابل‌حل به نظر می‌رسید، جلب می‌کند؛
• 2) علاوه بر آن، قیاس نسبی بین ویژگی‌های شناختی زاغ با انسان می‌تواند مورد توجه ویژه قرار گیرد؛
• 3) با الهام از حافظه و رفتار زاغ و الگوریتم‌های تصمیم‌گیری او برای آینده، شاید بتوان الگویی شناختی و اخلاقی برای رویارویی انسان با مسائل جدید و نسبتا پیچیده طراحی کرد.

در نهایت با بررسی ارتباط ویژگی‌ها شناختی کلاغ با انواع حافظه، افق‌های آشکار و پنهان پژوهش برای تحقیقات آینده، پیشنهاد گردید.

کلیدواژه‌ها: الهام زیستی، حافظه بلند مدت، حافظه کاری.

1. مقدمه

اگرچه دانش الهام از طبیعت (الهام زیستی) به عنوان یکی از مسائل مهم در یک دهه اخیر در حوزه تکنولوژی و در زمینه‌های مختلف پژوهشی مطرح است، اما از ابتدای خلقت انسان این موضوع، به عنوان یکی از راهکار‌های اصلی حل مشکلات در نظرگرفته شده‌است. به نظر می‌رسد، اولین اشاره به الهام زیستی در قرآن کریم به لحاظ تاریخی، داستان قابیل و هابیل می‌‌باشد که توسط آیه 31 سوره مبارکه مائده نقل شده‌است. در این آیه عبارت «فَبَعَثَ اللَّهُ غُرابًا»، به این مفهوم اشاره می‌کند که خداوند توسط برانگیختن زاغی، مسأله‌ای مانند تدفین جسد برادر قابیل را به او می‌آموزد. اولین برداشتی که شاید از این داستان به ذهن متبادر ‌می‌شود این است که موضوع الهام انسان از طبیعت برای حل مسئله پیش‌آمده، اولین بار صراحتاً از طریق هدایت خداوند متعال صورت گرفته‌است.

در این آیه، عبارت «يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ» فرآیند پنهان‌سازی اولیه طعمه (هرچیز ارزشمند دیگر) و یا استخراج طعمه پنهان شده را به انسان آن زمان نشان می‌دهد. این عمل، علاوه بر آموزش نوع تدفین به انسان، اشاره به کاوش هدفمندانه زاغ در زمینی است که ویژگی یکدست بودن را دارد. رفتار زاغ، اگرچه در ابتدا ممکن است صرفاً عملی غریزی به نظر برسد، اما با توجه به مطالعات علمی معاصر، بیانگر مفاهیم عمیق شناختی و رفتاری است و جایگاه آن را در مقایسه با انسان‌ برجسته می‌کند.

فرآیند پنهان‌سازی و سپس جستجو برای شیء پنهان شده که در این آیه بدان اشاره شده‌است؛ رفتاری را نشان می‌دهد که مستقیماً به توانایی‌های شناختی و حافظه پیچیده زاغ مرتبط است. قابیل وقتی این عمل را با هدایت پروردگار از یک زاغ می‌آموزد، از عبارت «یا وَیلَتَى أَعَجَزتُ أَن أَکونَ مِثلَ هذا الغُرابِ» به معنای «وای بر من! آیا من ناتوان‌تر از این زاغ هستم؟» استفاده می‌کند که نشان‌دهنده احساس عجز و کوچکی در مقابل این مخلوق کوچک خداست. این احساس عجز قابیل که در نگاه اول شاید اغراق‌آمیز به نظر برسد، با توجه به داده‌های علمی مدرن بسیار معنادار است. هرچند برتری انسان به لحاظ شناختی نسبت به سایر موجودات اثبات شده‌است، با این حال ممکن است برخی از حیوانات در مواجهه با مسائل نسبتاً پیچیده، هم‌مرتبه و حتی به دلیل تجربه چندین میلیون ساله‌ی تکامل برتر عمل ‌کنند. زاغ نه تنها از نظر توانایی‌های شناختی در برخی جنبه‌ها پیشرفته است، بلکه رفتار او به طور خاص برای حل مسائل عملی مانند پنهان‌سازی و بازیابی اطلاعات طراحی شده‌است و قابیل با مشاهده رفتار زاغ، به نحوی با نوعی «برتری شناختی» در این زمینه خاص روبه‌رو شده‌است. این مقایسه، در عین سادگی، دارای مفاهیم عمیق روان‌شناختی و علمی است که شاید نشان‌دهنده آن باشد که به طور کلی انسان می‌تواند در مواجهه با محدودیت‌های خود، از طبیعت الهام بگیرد.

با توجه به یافته‌های علمی، اشارات ذکر شده در این آیه مبارکه، معنایی تازه پیدا می‌کند. اولاً، زاغ با رفتاری هدفمند، توجه انسان نوعی را به ویژگی‌های شناختی و حافظه‌ خود برای حل مسئله‌ای که در ابتدا غیرقابل‌حل به نظر می‌رسید، جلب می‌کند. دوماً، احساس ناتوانی انسان در مواجهه اولیه با مسائل جدید، برتری یا حداقل نوعی قیاس نسبی بین ویژگی‌های شناختی زاغ با انسان را نشان می‌دهد. سوماً، الهام از حافظه و رفتار زاغ، شاید بتواند به عنوان الگویی شناختی و اخلاقی برای رویارویی انسان با مسائل جدید و نسبتاً پیچیده موثر باشد. برای فهم عمیق‌تر مفاهیم ذکر شده در قرآن کریم، بررسی مطالعات گسترده معتبر پیرامون ویژگی‌های شناختی و حافظه‌ی خانواده‌ی کلاغان، در مرحله اول ضروری به نظر می‌رسد.

2. ادبیات پژوهش

کلاغان (Corvidae) نام خانواده‌ای از پرندگان گنجشک‌سان آوازخوان است که شامل انواع کلاغ (Crows)، کلاغ سیاه (Rooks)، زاغ (Ravens)، زاغچه (Jackdaw)، زاغ‌های کوهی (Chough)، زاغی (Magpie)، جیجاق (Jay)، فندق شکن (Nutcracker) و زاغیان درختی (Treepies) می‌شود [1]. مطالعات نشان می‌دهد که کلاغان نه تنها از نظر هوش از سایر گونه‌های پرندگان (شاید به استثنای برخی از طوطی‌ها) برتر هستند، بلکه برخی از پژوهشگران در پژوهش‌های اخیر خود، عملکردهای شناختی آنان را با میمون‌ها [2] و یک کودک 7 ساله‌ی انسان قابل مقایسه می‌دانند [3, 4]. از طرف دیگر، بسیاری از دانشمندان علوم اعصاب، توانایی‌های شناختی پیچیده را نیازمند دو ویژگی اصلی عصبی می‌دانند: 1. بزرگی مغز؛ 2. وجود کورتکس مغز (Cerebral Cortex) [5]. در مقایسه با پستانداران بزرگ، پرندگان و کلاغان دارای مغز کوچکی هستند [6]، اما باید به این نکته توجه داشت که اندازه مغز نسبت به اندازه بدن سنجیده می‌شود. مغز کلاغان به طور قابل توجهی بزرگتر از آن اندازه‌ای است که بر اساس اندازه بدن برای آن‌ها پیش‌بینی می‌شود [7]. نسبت اندازه مغز با اندازه بدن در کلاغان، با شامپانزه‌ها برابری می‌کند [2]. اگرچه کلاغان دارای کورتکس مغز نیستند؛ اما، زیربنای عصبی در این گونه از پرندگان، مربوط به وجود نیدوپالیوم کادولاترال (NCL) و تراکم بالای نورونی مغز آن‌ها می‌باشد [8]. سازمان‌دهی نیدوپالیوم کادولاترال (NCL) مغز کلاغان مشابه کورتکس مغز پستاندارن بوده [9] و عملکردی مشابه قشر پیش‌پیشانی پستانداران، در مدیریت حافظه‌کاری و تصمیم‌گیری کلاغان، ایفا می‌کند [10]. همچنین مغز آن‌ها دارای نورون‌های پردازنده اطلاعات بیشتری در مقایسه با کورتکس مغز پستانداران می‌باشد [11] مطالعات شاخصی نشان می‌دهند که درصد نورون‌های قشر مغز در پستانداران 19% است، در حالی که این درصد در کلاغان به 78% می‌رسد [12-14].

ویژگی‌های شناختی و رفتارهای پیچیده در کلاغان با اندازه مغز و تعداد نورون‌های مغزی آن‌ها مرتبط می‌باشند [15, 16]. در این حوزه مطالعات تراز اول بسیاری در سطح جهان انجام شده‌است. محققان دریافته‌اند که این موجودات باهوش پازل‌های پیچیده‌ی طراحی شده را حل و در برخی موارد برای حل آن‌ها از ابزار نیز استفاده می‌کنند [17, 18]. آن‌ها مفهوم قیاس را درک می‌کنند و می‌توانند آیتم‌های یکسان (یک رنگ، یک شکل یا یک تعداد) را بر یکدیگر منطبق کنند. کلاغان می‌توانند تا عدد 30 بشمارند و این اعداد را به خاطر نیز بسپارند [19]. آن‌ها این عمل را به روش مشابه انسان انجام و درک می‌کنند چراکه محققان گزارش می‌دهند که کلاغ‌های مردار با صدای بلند می‌توانند بشمارند [20]. این بدان معناست که نورون‌های حسی-حرکتی در کلاغ، تعداد درک شده را به اعداد پیش‌فرض تبدیل می‌کند [21, 22] و ممکن است دارای یک سیستم زبانی شبیه به ما باشند [23]. پژوهشگران در آزمایشی ثابت کرده‌اند که کلاغ‌ها توالی مجموعه رفتارهایی واحد را بعد از 2 روز و حتی پس از یک ماه به یاد می‌آورند [24]. آن‌ها نه تنها می‌توانند چهره خود را از بقیه همنوعان در آینه تشخیص دهند [25] و بلکه به اندازه بدنی خود نیز آگاه هستند [26]. افزون بر این، توانایی آن‌ها در مدیریت روابط اجتماعی و برنامه‌ریزی برای آینده شگفت‌انگیز است. این گونه از پرندگان می‌توانند چهره و صدای انسان‌های مختلف را شناخته و به خاطر بسپارند [27]. خانواده کلاغان اگر موضوع ناراحت کننده‌ای در تعامل با انسان یا دیگر موجودات ببینند، آن را به خاطر سپرده و سپس انتقام می‌گیرند [28]. این توانایی تا حدی پیشرفته است که محققان برای انجام آزمایش‌های خود چهره‌های خود را می‌پوشانند تا در زمره دشمنان او قرار نگیرند. این موجود به لحاظ شناختی این قابلیت را داراست که برای هر چیزی که در اختیار دارد برنامه‌ریزی کند [29]. اگر غذایی را در اختیار دارد، می‌تواند تصمیم‌ بگیرد که آن را مصرف یا ذخیره کند. اگر به غذا احتیاج دارد، می‌تواند بین دزدی از سایرین یا مصرف غذایی پنهان‌شده در گذشته، انتخاب مناسب انجام دهد. بر اساس این یافته‌ها، محققان وجود حافظه‌ را به عنوان ویژگی اساسی شناختی آنان شناخته‌اند.

حافظه به عنوان یکی از بنیادی‌ترین اجزای شناخت و اساس یادگیری شناخته می‌شود که به موجودات زنده امکان می‌دهد تا اطلاعات را ذخیره، بازیابی و پردازش کند [30]. اخیرا مطالعات متعددی انجام شده‌است که بر قدرت حافظه کلاغ تاکید کرده‌است. مطالعات نشان داده‌اند که این پرندگان می‌توانند وقایع گذشته را ماه‌ها یا حتی سال‌ها در ذهن به خاطر بسپارند و از تجربیات خود برای تصمیم‌گیری در رویدادهای حال و آینده استفاده کنند [31]. این مطالعه با عنوان «حافظه کلاغ‌ها برای آینده است» در شبکه‌های اجتماعی بسیار فراگیر شده‌است. گروهی دیگر از محققان نیز نشان داده‌اند که کلاغ‌ها بر اساس تجربیات قبلی خود، ماهیت، زمان و مکان پیشامدهای آینده را پیش‌بینی می‌کنند و رفتارهای خود را منطبق با آن پیشامدها برنامه‌ریزی می‌کنند [32]. قابلیتی که پیش از این تنها برای انسان می‌توانست متصور شد.

از آن ‌جایی که خانواده کلاغان به طور کلی به عنوان موجوداتی مطرح هستند که معمولاً عمری طولانی دارند (برای مثال دسته‌ای از زاغ‌ها در حیات وحش حدود 25 تا 30 سال عمر می‌کنند [33] و طول عمر تنها یک کلاغ نر 59 سال ثبت شده‌است [34])، دو موضوع می‌تواند در این حوزه مطرح باشد. اولاً، آیا نوع زندگی‌ کلاغان به گونه‌ای است که می‌توانند تصمیم‌گیری‌های مناسب بگیرند و خود را از خطرات حفظ کنند، به طوری که تا سال‌ها زنده بمانند؟ دوماً، آیا مطالعه بر روی الگوریتم‌های شناختی مانند حافظه و تصمیم‌گیری می‌تواند موثر بر طراحی الگوریتم‌های پیش‌بینی آینده باشد؟ درراستای دستیابی به این امر مهم، هدف از این پژوهش به عنوان مرحله اول از یک پروپوزال کلان، رصد مطالعات انجام شده بر موضوع ویژگی‌های شناختی خانواده کلاغان و حافظه به عنوان ویژگی اساسی آنان می‌باشد. در ادامه، پیشنهاده‌های پژوهشی برای کار بر روی این موضوعات آماده‌سازی شده‌است که بناست تحقیقات آینده بر مبنای آن پیش رود.

3. روش شناسی تحقیق

1-3. روش‌شناسی پژوهش در بخش تحقیق دینی و قرآنی:

در این مطالعه با استناد به آیه 31 سوره مائده به تفاسیر معتبر از جمله تفسیر المیزان في تفسیر القرآن، تفسیر نمونه، الأمثل في تفسیر کتاب الله المنزل، التبيان في تفسير القرآن، مجمع البيان، تفسير جوامع الجامع، بیان السعادة في مقامات العبادة، جامع البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری)، الدر المنثور في التفسیر بالمأثور، التفسیر الکبیر (مفاتيح الغیب)، الکشاف، الكشف والبيان في تفسير القرآن (تفسير الثعلبي)، تفسیر روح البیان، التحریر و التنویر من التفسیر (إبن عاشور)، تفسیر کبیر منهج الصادقين في إلزام المخالفين، تفسير الجلالين، تفسیر قرآن مهر، تفسير القمي، تفسير نور الثقلين، تفسير الصافي، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، و غیره مراجعه شده‌است. سپس با توجه به 1. فَبَعَثَ اللَّهُ غُرابًا؛ 2. يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ؛ 3. یا وَیلَتَى أَعَجَزتُ أَن أَکونَ مِثلَ هذا الغُرابِ، سه نکته‌ی الهام زیستی، حافظه و ویژگی‌های شناختی در زاغ و قابلیت قیاس این ویژگی‌ها با انسان، استخراج و در تحقیق مورد بررسی و جستجو قرار گرفته‌است.

2-3. روش‌شناسی پژوهش در بخش تحقیق علمی:

سه نکته استخراج شده از آیه 31 سوره مائده، به عنوان سرنخ‌های علمی مورد بررسی و جستجوی همه جانبه در مجلات معتبر Nature، Science  و مجلات تخصصی‌تر در این حوزه با Impact Factor بیشتر از 5، که پژوهش‌های علمی تراز اول را در دنیا منتشر می‌کنند، قرارگرفته‌است. این جستجو با استفاده از کلمات Corvidae، Raven، Crow، Cognition، Brain، Memory، Intelligence انجام شده‌است. خروجی این جستجو بر اساس مفاهیم برداشت شده از آیه دسته‌بندی و 78 مقاله از تعداد مقالاتی که بیشترین تناسب را با موضوع و مساله پژوهش داشته‌اند، انتخاب گردیده‌است.

4. انجام تحقیق، نتایج و بحث

کلاغان (Corvidae)، به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین گونه‌های پرندگان، توانایی‌های شناختی شگفت‌انگیزی از خود نشان داده‌اند. این پرندگان قادر به استفاده از ابزار، برنامه‌ریزی آینده، مدیریت روابط اجتماعی پیچیده، و استنتاج علّی هستند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این رفتارهای پیشرفته به‌طور مستقیم به حافظه آن‌ها وابسته است. این بخش به بررسی حافظه‌های حسی، کوتاه‌مدت، و بلندمدت در کلاغان می پردازد. همچنین، ارتباط بین انواع حافظه و ویژگی‌های شناختی در این پرندگان مانند استفاده از ابزار، برنامه‌ریزی آینده، تعاملات اجتماعی و استنتاج علّی بررسی شده و زیربنای عصبی این توانایی‌ها تحلیل می‌شود.

1-4. ویژگی‌های شناختی کلاغان بر اساس انواع حافظه

در گونه‌های پیشرفته مانند کلاغان، حافظه نقش حیاتی در رفتارهای پیچیده آنان دارد. بر اساس دسته‌بندی اتکینسون و شیفرین در دهه 60 میلادی [35] که مورد استناد بسیاری از منابع می‌باشد، حافظه شناختی براساس مدت زمان ذخیره اطلاعات در سه بخش اصلی طبقه‌بندی می‌شود: 1. حافظه حسی (Sensory Memory) ذخیره موقت اطلاعات حسی برای پردازش اولیه؛ 2. حافظه کوتاه‌مدت (Short-term Memory) شامل حافظه‌کاری، که برای پردازش و استفاده فوری اطلاعات به کار می‌رود؛ 3. حافظه بلندمدت
(Long-term Memory) که شامل حافظه صریح (رویدادی و معنایی) و ضمنی است. کلاغان با استفاده از این سه نوع حافظه، رفتارهای پیچیده‌ای مانند ساخت و استفاده از ابزار، برنامه‌ریزی آینده، مدیریت تعاملات اجتماعی و استنتاج علّی را انجام می‌دهند. این یافته‌ها نقش حافظه را به‌عنوان پایه‌ای برای شناخت پیشرفته برجسته و چشم‌اندازهای تازه‌ای برای مطالعات تطبیقی باز می‌کند.

4–1-1. حافظه حسی

 حافظه حسی به پردازش و ذخیره اطلاعات بصری و شنیداری حسی برای مدت بسیار کوتاه (میلی‌ثانیه) اشاره دارد [36]. حافظه حسی به‌عنوان اولین مرحله در پردازش اطلاعات در سیستم شناختی، اطلاعات دریافتی از محرک‌های محیطی را برای دوره‌ای بسیار کوتاه ذخیره می‌کند تا امکان پردازش اولیه فراهم شود [37]. این حافظه نقش کلیدی در رفتارهای پیچیده مانند تشخیص بصری سریع، تعاملات اجتماعی و در نتیجه پیش‌بینی و تصمیم‌گیری فوری برای اجتناب از خطرات احتمالی ایفا می‌کند [38].

کلاغان قادرند اطلاعات بصری را برای شناسایی سریع اشیاء و محیط ذخیره کنند [39]. همچنین آنان قادر به شناسایی الگوهای رفتاری و پاسخ به تهدیدهای احتمالی با استفاده از داده‌های اجتماعی ذخیره‌شده در حافظه حسی هستند. آن‌ها از حافظه حسی خود برای تشخیص فوری صدای دیگر پرندگان و شناسایی سریع دشمنان طبیعی استفاده می‌کنند [16]. بررسی‌های تطبیقی نشان داده‌اند که حافظه حسی در کلاغان به‌طور چشمگیری با توانایی‌های مشابه در پستانداران نه تنها قابل قیاس می‌باشد بلکه در برخی از مهارت‌ها فراتر نیز می‌رود.

4–1-2. حافظه کوتاه‌مدت و حافظه‌کاری

حافظه کوتاه‌مدت، اطلاعات را برای چند ثانیه تا چند دقیقه ذخیره می‌کند و حافظه‌کاری به‌عنوان بخشی از آن، امکان پردازش و دستکاری فعال اطلاعات را فراهم می‌کند [40]. حافظه‌کاری و حافظه کوتاه‌مدت به هم مرتبط هستند، اما عملکردهای متفاوتی دارند. حافظه کوتاه‌مدت اطلاعات را برای مدت کوتاهی، معمولاً بین 15 تا 30 ثانیه، نگه می‌دارد و بیشتر به ذخیره موقت اطلاعات اختصاص دارد [40]؛ در حالی که حافظه‌کاری، نوع پیشرفته‌تری از حافظه کوتاه‌مدت است و علاوه بر نگهداری اطلاعات، امکان پردازش و دستکاری اطلاعات را نیز فراهم می‌کند [41]. حافظه‌کاری را می‌توان نوعی حافظه انعطاف‌پذیر و فعال دانست که علاوه بر استفاده از اطلاعات موجود در حافظه کوتاه‌مدت، با اطلاعات بلندمدت نیز تعامل دارد. حافظه‌کاری می‌تواند مفاهیم آموخته‌شده قبلی را با اطلاعات جدید تولید شده در لحظه ترکیب کند و با همکاری با حافظه کوتاه‌مدت، نقش مهمی در انجام فعالیت‌های روزمره، یادگیری، و حل مسائل ایفا کند [42]. محافظت و مدیریت حافظه‌کاری به عنوان ویژگی بارز حافظه‌کاری در نظر گرفته می‌شود. این حافظه که در انسان‌ها، میمون‌ها و کلاغ‌ها دیده‌ شده‌است [43]، الگوهای مشابهی را در فعالیت عصبی ناحیه‌ای که مسئول پردازش اطلاعات بصری و حافظه‌کاری است در هر دو گروه میمون‌ها و کلاغ‌ها نشان می‌دهد [44].

آزمایش تطبیق نمونه با تاخیر (Delayed Match-to-Sample: DMS) آزمایش مناسبی برای بررسی ظرفیت‌های حافظه در حیوانات است [45]. چندین گونه از پرندگان به دلیل توانایی آن‌ها در به خاطر سپردن اطلاعات بصری در فواصل زمانی کوتاه با موفقیت این آزمایش را انجام دادند [46]. در این میان، تنها برخی از پرندگان مانند کلاغ‌ها توانستند از اطلاعات بصری ذخیره شده در مقابل دستکاری‌ها محافظت کنند و با استفاده از نورون‌های فعال در نیدوپالیوم کادولاترال (NCL)، حافظه‌کاری را مدیریت کنند [47, 48]. در آزمایشی دیگر کلاغ‌ها نشان دادند که قادرند اطلاعات ادراکی شنیداری را دسته‌‌بندی (بر اساس فرکانس یا صداهای تکراری و جدید) و آن‌ها را به‌طور فعال در حافظه‌کاری خود نگه‌داری کنند [49]. استفاده کلاغ‌ها از این حافظه برای ذخیره اطلاعات محیطی و فضایی [50]، شمارش و مقایسه مقادیر (ظرفیت پردازش کمی اعداد) در حل مسائل فوری [51]، مدیریت مراحل ساخت ابزار [52] و از همه مهم‌تر «کنترل شناختی» رفتارهای هدفمند [53] ضروری است.

4–1-3. حافظه بلندمدت

حافظه بلندمدت اطلاعات را برای مدت طولانی ذخیره می‌کند [54] و به طور کلی به دو نوع صریح و ضمنی تقسیم می‌شود: 1. حافظه صریح (Explicit Memory): شامل حافظه رویدادی و معنایی [55] و برای ذخیره خودآگاه رویداد‌ها، مفاهیم و معناها 2. حافظه ضمنی (Memory Implicit): برای ذخیره ناخودآگاه مهارت‌ها و عادت‌ها [56]. حافظه صریح به حافظه‌ای اشاره می‌کند که آگاهانه قابل یادآوری است در حالی که حافظه ضمنی این ویژگی را ندارد [57]. فعالیت‌هایی نظیر بازیابی موفقیت‌آمیز غذا پس از ساعت‌ها، روزها یا ماه‌ها در خانواده کلاغان توسط پژوهشگران متعددی گزارش شده‌است که نشان‌دهنده حافظه بلند مدت قوی آنان می‌باشد. محققان دریافته‌اند که کلاغ‌های فندق‌شکن (Clark’s nut crackers) می‌توانند غذای ذخیره شده خود را پس از 9 تا 11 ماه [58]، جیجاق‌های غربی (Western scrub jays) پس از 4 تا 124 ساعت [59]، زاغی‌ها در همان روز یا روز بعد [58] بیابند. کلاغ‌های آمریکایی وحشی نیز قادرند چهره‌ی اشخاص را در تجربه‌های منفی خود از آنان تا 7/2 سال بعد به یاد آورند [28]. در آزمایشی که بر روی کلاغ‌های جنگلی انجام شد توانایی آنان در ذخیره‌سازی اطلاعات آموخته‌شده، تا حداقل 10 ماه، بار دیگر به اثبات رسید [60].

4–1-1-3. حافظه صریح: حافظه رویدادی (Episodic Memory)

حافظه رویدادی یا اپیزودیک، به نوعی از حافظه برای ذخیره اطلاعات زمانی، جغرافیای مکانی، احساسات مرتبط و سایر اطلاعات زمینه‌ای یک رویداد به کار می‌رود [61]. کلیتون و دیکنسون (1998) توانستند نشان دهند که کلاغ‌ها دارای یک سیستم حافظه رویدادی است، چرا که آن‌ها مکان دقیق انواع غذای مختلفی را که ذخیره کرده‌اند و بسته به فسادپذیری اقلام و زمان سپری شده از زمان ذخیره‌سازی، به خاطر می‌آورند و اطلاعات ذخیره شده را به طور متمایزی بازیابی می‌کنند [59]. آن‌ها با استفاده از حافظه اپیزودیک خود قادر هستند تا رفتار رقبا را پیش‌بینی و حتی برای آینده برنامه‌ریزی کنند [62]. کلاغ‌ها تعاملات اجتماعی گذشته را به خاطر می‌سپارند و رفتار خود (همدلی، همکاری و فریب استراتژیک) را بر اساس آن تنظیم می‌کنند [63, 64]. آن‌ها قادرند فرد عادل را از بی‌انصاف متمایز کنند و رفتاری دوستانه یا رقابتی را در مقابل آن‌ها انتخاب کنند [65]. به دلیل وجود روابط ارزشمند با افراد یا دیگر کلاغان، آن‌ها قادر هستند با استفاده از حافظه اپیزودیک خود از آنان حمایت [66]، با آنان همکاری [67] و یا همدردی ‌کنند [68]. حافظه رویدادی کلاغ‌ها بر دقتشان در کاوش و انتخاب اشیا بدیع و ارزشمند به شدت تاثیر‌گذار است [69]. آن‌ها ابزارها را برای وظایف آینده ذخیره کرده و به نوعی نیازهای آینده خود را پیش‌بینی می‌کنند [70, 71]. پردازش اطلاعات و پیش‌بینی نیازها و رفتارهای آینده در دستگاه شناختی این‌گونه از جانوران نه تنها با استفاده از اطلاعات بصری بلکه از طریق ادراکات شنیداری تامین می‌شود [72].

4–1-2-3. حافظه صریح: حافظه معنایی (Semantic Memory)

حافظه معنایی شامل دانش ذخیره شده از مفاهیم، معانی، ​​حقایق، ایده‌ها و ویژگی‌هایی است که از شرایط خاص به دست می‌آیند اما دیگر توسط آن شرایط خاص تعریف نمی‌شوند [73]. در حالی که حافظه‌ اپیزودیک به تجربه و خاطرات شخصی یک رویداد می‌پردازد، حافظه معنایی به چیستی و معنای بدست آمده از آن تجربه، خاطره یا شی توجه دارد. این حافظه می‌تواند در یادگیری قوانین عمومی، درک روابط علّی، درک متن و تفسیر کلمات و جملات به صورت معنی‌دار و به طور کلی یادگیری اطلاعات جدید موثر باشد [74]. این توانایی در کلاغ‌ها نیز دیده شده‌است به طوری که پژوهشگران دریافته‌اند که آنان حالات روحی همنوعان خود را تشخیص و دسته‌بندی می‌کنند و با استفاده از نشانه‌های معنایی (Semantic Pointers) اطلاعات معنایی خود را مدیریت می‌کنند [75]. با استفاده از این ویژگی، آن‌ها نسبت به همنوعان و دیگر نوعان «آگاهی حسی» دارند [76]. با استفاده از این ویژگی آن‌ها قادر به یادگیری اطلاعات بصری، حسی و حتی شنیداری هستند. دانش ابزارسازی نیز در این حافظه ذخیره می‌شود [18, 77]. مطالعات نشان می‌دهد که کلاغ‌هایی توانایی بهتری در یادگیری آوای صوتی دارند [78]. بدین‌ترتیب، کلاغان با استفاده از درک روابط علّی بین پدیده‌ها، اعداد، اشخاص و حالات می‌توانند مسائل ریاضیاتی را حل کنند [22]، از ابزار برای دستیابی به غذا و حل آزمایشات طراحی شده استفاده کنند [17, 79] و به طور کلی با تغییرات محیطی سازگار شوند.

4–1-3-3. حافظه ضمنی  (Memory Implicit)

حافظه ضمنی، حافظه‌ای اکتسابی است و به صورت ناخودآگاه استفاده می‌شود. این حافظه می‌تواند بر افکار و رفتارها تأثیر گذاشته و به افراد اجازه دهد تا وظایف خاصی را بدون آگاهی و با استفاده از تجربیات قبلی انجام دهد [80]. بسیاری از مطالعات نشان داده‌اند که کلاغ‌ها بیشتر از حافظه رویدادی خود در مقابل حافظه ضمنی برای موضوعات مختلف استفاده می‌کنند [81]. چراکه مسئله توالی زمانی در به خاطر سپردن موضوعات مختلف از اشکالات وارده به این سیستم حافظه‌ای به شمار می‌رود.

“قرآن کریم در آیه ۳۱ سوره مائده، کلاغ را به عنوان نخستین معلم زیستی بشر معرفی می‌کند که با نمایش رفتارهای شناختی پیشرفته، الگویی برای حل مسئله ارائه می‌دهد. یافته‌های امروز علم اعصاب، حافظه کاری، برنامه‌ریزی آینده و هوش اجتماعی کلاغان را تأییدی تجربی بر این الهام الهی می‌دانند.”

5. نتیجه گیری و رهنمودهای تحقیقات آتی

کلاغان به‌عنوان یکی از هوشمندترین گونه‌های پرندگان، با توانایی‌های شناختی استثنایی خود نظیر استفاده از ابزار، برنامه‌ریزی آینده و مدیریت روابط اجتماعی پیچیده، دریچه‌ای به درک عمیق‌تر از شناخت غیرانسانی گشوده‌اند. در ظاهر، این مطالعات بر تحلیل حافظه و شناخت این پرندگان متمرکز هستند، اما تحلیل عمیق‌تر نشان می‌دهد که این پژوهش‌ها اهداف پنهانی را نیز دنبال می‌کنند. از توسعه فناوری‌های پیشرفته و هوش مصنوعی گرفته تا طراحی ابزارهای کنترل ذهن و بازتعریف فلسفه آگاهی، این تحقیقات تأثیرات گسترده‌ای بر آینده علم و جوامع انسانی دارند. بدین‌ترتیب، آینده پژوهش‌های حافظه و شناخت در کلاغان را می‌توان به دو بخش افق‌های آشکار و پنهان دسته‌بندی کرد.

5-1. افق‌های آشکار پژوهش‌ها

5-1-1. درک ساختار و عملکرد حافظه

مطالعه حافظه‌های حسی، کاری و بلندمدت در کلاغان به دانشمندان کمک می‌کند تا سازوکارهای عصبی و شناختی مرتبط با این فرآیندها را کشف کنند. این مطالعات درک ما از توانایی‌های شناختی این پرندگان، از جمله برنامه‌ریزی برای آینده، حل مسئله و تعاملات اجتماعی پیچیده را گسترش می‌دهند. نتایج این پژوهش‌ها، مسیرهای تکاملی مشابه میان پرندگان و پستانداران را روشن کرده و شواهدی برای تکامل مستقل توانایی‌های شناختی ارائه می‌کنند.

5-1-2. توسعه فناوری‌های شناختی

کلاغان با توانایی‌های خود در استفاده از ابزار، بازیابی ذخایر غذایی و پیش‌بینی آینده، الگویی برای طراحی سیستم‌های هوش مصنوعی هستند. شبیه‌سازی حافظه‌کاری این پرندگان به طراحی الگوریتم‌های یادگیری ماشین کمک کرده و رفتارهای پیچیده شناختی آن‌ها الهام‌بخش سیستم‌های خودمختار و روباتیک شده‌است.

5-1-3.  حفاظت از زیست‌بوم‌ها

کلاغان به‌عنوان شاخصی برای ارزیابی سلامت زیست‌بوم‌ها به کار گرفته می‌شوند. تغییرات در رفتارهای اجتماعی یا توانایی‌های شناختی آن‌ها می‌تواند نشان‌دهنده اثرات تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه یا آلودگی محیطی باشد. این مطالعات نقش کلیدی در طراحی سیاست‌های حفاظتی و پایش محیط‌زیست دارند.

5-2. افق‌های پنهان پژوهش‌ها

5-2-1. مدیریت و کنترل ذهن

پژوهش‌ها درباره حافظه و شناخت کلاغان، زمینه‌ساز توسعه فناوری‌هایی برای مدیریت و حتی کنترل رفتار موجودات هوشمند هستند. اگر بتوان شناخت این پرندگان را از طریق مداخلات محیطی یا عصبی تغییر داد، این روش‌ها می‌توانند برای مدیریت رفتار در گونه‌های دیگر، از جمله انسان‌ها، نیز به کار گرفته شوند. این موضوع به‌ویژه در زمینه‌هایی نظیر آموزش حیوانات، کاهش رفتارهای مهاجم در گونه‌های وحشی یا طراحی ابزارهای نظارتی جذابیت دارد.

5-2-2. ایجاد فلسفه‌ای جدید درباره آگاهی

مطالعات روی رفتارهای پیچیده کلاغان، مانند حل مسئله و برنامه‌ریزی آینده، می‌توانند تعریف ما از آگاهی را تغییر دهند. اگر نشان داده شود که آگاهی در این پرندگان وجود دارد، این امر مرزهای اخلاقی و فلسفی تعامل انسان با حیوانات را گسترش می‌دهد. این موضوع می‌تواند به بازتعریف جایگاه گونه‌های غیرانسانی در سیستم‌های اجتماعی و حقوقی منجر شود.

5-2-3. توسعه ابزارهای هوش مصنوعی برای پیش‌بینی و کنترل

رفتارهای شناختی کلاغان، مانند تحلیل محیط و پیش‌بینی آینده، الگویی برای طراحی الگوریتم‌های تصمیم‌گیری پیچیده ارائه می‌دهند. در کنار این، شبیه‌سازی رفتارهای اجتماعی آن‌ها می‌تواند به طراحی سیستم‌هایی کمک کند که قادر به مدیریت یا حتی پیش‌بینی رفتار جمعی انسان‌ها باشند. این کاربردها پتانسیل استفاده در زمینه‌هایی مانند نظارت اجتماعی، امنیت سایبری یا مدیریت بحران را دارند.

5-2-4. کنترل جوامع انسانی و تعامل با سایر گونه‌ها

مطالعات روی کلاغان می‌توانند به درک عمیق‌تر از نحوه تعاملات اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های جمعی منجر شوند. این یافته‌ها ممکن است به‌عنوان مدلی برای تحلیل و حتی هدایت رفتارهای اجتماعی در جوامع انسانی استفاده شوند. علاوه بر این، از این دانش می‌توان برای ایجاد سیاست‌هایی برای مدیریت روابط انسان و حیوانات هوشمند در آینده بهره گرفت.

5-2. چالش‌ها و پیامدها

پژوهش‌های حافظه و شناخت کلاغیان، اگرچه در ظاهر بر اهداف علمی و شناختی متمرکز هستند، اما پیامدهایی فراتر از علم دارند که مستقیماً بر فلسفه، اخلاق، و قدرت تأثیر می‌گذارند. یکی از پیامدهای مهم این است که اگر چنین مطالعاتی تنها در اختیار تعداد محدودی از کشورها باشد، این دانش می‌تواند به ابزاری برای اعمال نفوذ یا حتی تسلط بر جوامع انسانی و سایر گونه‌های هوشمند تبدیل شود. از منظر اخلاقی، اگر ثابت شود که کلاغیان یا سایر موجودات غیرانسانی دارای آگاهی هستند، پرسش‌هایی اساسی درباره حقوق آن‌ها و چگونگی تعامل انسان با این گونه‌ها مطرح می‌شود. آیا ما به‌عنوان انسان حق داریم که رفتارهای شناختی این موجودات را تغییر داده یا کنترل کنیم؟ چگونه باید با گونه‌هایی که نشان‌دهنده رفتارهای آگاهانه یا توانایی‌های شناختی پیشرفته هستند، رفتار شود؟ این مسائل به چالش‌های اخلاقی جدیدی دامن می‌زنند که می‌توانند نظم فعلی تعامل انسان با طبیعت و حیات وحش را زیر سؤال ببرند. از سوی دیگر، توسعه فناوری‌هایی که از شناخت کلاغیان الهام گرفته شده‌اند، می‌توانند به ابزارهایی برای کنترل رفتار نه تنها در حیوانات، بلکه در جوامع انسانی تبدیل شوند. برای مثال، الگوریتم‌هایی که توانایی پیش‌بینی رفتار جمعی یا تصمیم‌گیری‌های پیچیده را دارند، می‌توانند در دست نهادهایی قرار گیرند که اهداف نظارتی یا امنیتی را دنبال می‌کنند. در چنین شرایطی، این دانش می‌تواند به جای تسهیل پیشرفت انسانی، ابزاری برای سرکوب یا اعمال قدرت بر افراد و جوامع شود.

پیامدهای سیاسی این دانش نیز بسیار مهم هستند. کشورهای دارای توانایی درک و بهره‌برداری از این دانش می‌توانند از آن برای پیشبرد منافع ملی و تقویت قدرت خود استفاده کنند. در مقابل، کشورهایی که فاقد این دانش و فناوری هستند، ممکن است به مستعمره علمی و فناورانه کشورهای پیشرفته‌تر تبدیل شوند. این وابستگی علمی و فناوری می‌تواند به تسلط غیرمستقیم منجر شود، زیرا کشورهایی که به ابزارهای شناختی و فناوری‌های هوش مصنوعی دسترسی ندارند، در تصمیم‌گیری‌های ملی و بین‌المللی با چالش‌های بزرگی مواجه خواهند شد. تسلط علمی و فناوری در این حوزه می‌تواند قدرت چانه‌زنی و نفوذ کشورهای پیشرفته را افزایش داده و استقلال علمی سایر کشورها را به خطر اندازد. علاوه بر این، سوءاستفاده از دانش شناختی برای دستکاری ذهن و رفتار می‌تواند پیامدهای فرهنگی و اجتماعی عمیقی داشته باشد. این دانش می‌تواند برای طراحی ابزارهایی استفاده شود که رفتارها، افکار و حتی باورهای افراد را تغییر دهند. چنین ابزارهایی، اگر در دست افراد یا سازمان‌هایی با اهداف غیراخلاقی قرار گیرند، می‌توانند تهدیدی برای آزادی فردی و استقلال جوامع باشند. در مجموع، این چالش‌ها و پیامدها نشان می‌دهند که تحقیقات در زمینه حافظه و شناخت، فراتر از اهداف علمی آشکار، می‌تواند تأثیرات عمیق و چندلایه‌ای بر آینده جوامع انسانی و تعامل آن‌ها با فناوری و طبیعت داشته باشد. اگر این دانش به‌طور نابرابر توزیع شود، می‌تواند به ابزاری برای قدرت‌طلبی و تسلط تبدیل شود. به همین دلیل، هر کشوری باید برای حفظ استقلال خود در این حوزه علمی سرمایه‌گذاری کند.

کشور ما نیز نباید از این مسیر پیشرفت علمی غافل بماند. همان‌طور که در آیات قرآن کریم، مانند داستان حضرت آدم و قابیل، به رفتار کلاغ اشاره شده است، این نشان‌دهنده اهمیت شناخت این موجودات و یادگیری از رفتارهای آن‌ها است. کلاغ در این آیه نه تنها به قابیل راه و روش تدفین را آموزش می‌دهد، بلکه نشان‌دهنده برتری شناخت و یادگیری است. این نگاه قرآنی، مسیری الهام‌بخش برای تحقیقاتی است که در آن شناخت رفتارهای طبیعی و الهام‌گیری از آن‌ها در زندگی انسان محور اصلی باشد. کشور ما می‌تواند با تکیه بر تعالیم دینی و ارزش‌های اخلاقی، پژوهش‌های خود را در این حوزه تقویت کرده و از این دانش برای حل مسائل زیست‌محیطی، توسعه فناوری، و ارتقای فهم انسانی استفاده کند. اگر با نگاه قرآنی و علمی به این حوزه وارد شویم، نه تنها از نظر فناوری به جایگاه بالایی خواهیم رسید، بلکه می‌توانیم الگویی اخلاقی و بومی برای استفاده از این دانش ارائه دهیم. چه مسیری بهتر از آنچه قرآن به ما نشان داده است برای درک عمیق‌تر از طبیعت و جایگاه انسان در جهان؟

منابع :

1.Clayton, N. and N. Emery, Corvid cognition. Current Biology, 2005. 15(3): p. R80-R81.

2.Emery, N.J. and N.S. Clayton, The mentality of crows: convergent evolution of intelligence in corvids and apes. science, 2004. 306(5703): p. 1903-1907.

3.Clayton, N.S., EPS Mid-Career Award 2013: ways of thinking: from crows to children and back again. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 2015. 68(2): p. 209-241.

4.Rincon, P., Science/nature| crows and jays top bird IQ scale. BBC News, 2005. 22.

5.Van Der Vaart, E., R. Verbrugge, and C.K. Hemelrijk, Corvid re-caching without ‘theory of mind’: A model. PloS one, 2012. 7(3): p. e32904.

6.Ditz, H.M., J.K. Kupferman, and A. Nieder, Neurons in the hippocampus of crows lack responses to non-spatial abstract categories. Frontiers in Systems Neuroscience, 2018. 12: p. 33.

7.Jerison, H., Evolution of the brain and intelligence. 2012: Elsevier.

8.Güntürkün, O., R. Pusch, and J. Rose, Why birds are smart. Trends in Cognitive Sciences, 2024. 28(3): p. 197-209.

9.Stacho, M., et al., A cortex-like canonical circuit in the avian forebrain. Science, 2020. 369(6511): p. eabc5534.

10.Güntürkün, O. and T. Bugnyar, Cognition without Cortex. Trends in Cognitive Sciences, 2016. 20(4): p. 291-303.

11.Herculano-Houzel, S., Birds do have a brain cortex—and think. Science, 2020. 369(6511): p. 1567-1568.

12.Olkowicz, S., et al., Birds have primate-like numbers of neurons in the forebrain. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2016. 113(26): p. 7255-7260.

13.Handley, W.D. and T.H. Worthy, Endocranial anatomy of the giant extinct Australian mihirung birds (Aves, Dromornithidae). Diversity, 2021. 13(3): p. 124.

14.Kverková, K., et al., The evolution of brain neuron numbers in amniotes. Proceedings of the National Academy of Sciences, 2022. 119(11): p. e2121624119.

15.Barron, A.B. and F. Mourmourakis, The Relationship between Cognition and Brain Size or Neuron Number. Brain Behavior and Evolution, 2023. 99(2): p. 109-122.

16.Moll, Felix W. and A. Nieder, Cross-Modal Associative Mnemonic Signals in Crow Endbrain Neurons. Current Biology, 2015. 25(16): p. 2196-2201.

17.Pendergraft, L.T., et al., American crows that excel at tool use activate neural circuits distinct from less talented individuals. Nature Communications, 2023. 14(1): p. 6539.

18.Bayern, A.M.P.v., et al., Compound tool construction by New Caledonian crows. Scientific Reports, 2018. 8(1): p. 15676.

19.Ditz, H.M. and A. Nieder, Format-dependent and format-independent representation of sequential and simultaneous numerosity in the crow endbrain. Nature Communications, 2020. 11(1): p. 686.

20.Liao, D.A., et al., Crows “count” the number of self-generated vocalizations. Science, 2024. 384(6698): p. 874-877.

21.Sol, D., et al., Neuron numbers link innovativeness with both absolute and relative brain size in birds. Nature Ecology & Evolution, 2022. 6(9): p. 1381-1389.

22.Kirschhock, M.E. and A. Nieder, Number selective sensorimotor neurons in the crow translate perceived numerosity into number of actions. Nature Communications, 2022. 13(1): p. 6913.

23.Morell, V., These crows may count in a way similar to human toddlers, in Science News. 2024, Science News.

24.Müller, J., et al., Ravens remember the nature of a single reciprocal interaction sequence over 2 days and even after a month. Animal Behaviour, 2017. 128: p. 69-78.

25.       Brecht, K.F. and A. Nieder, Parting self from others: Individual and self-recognition in birds. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 2020. 116: p. 99-108.

26.       Khvatov, I.A., et al., Hooded Crows (Corvus cornix) May Be Aware of Their Own Body Size. Frontiers in Psychology, 2021. 12: p. 769397.

27.Taylor, A.H., et al., Complex cognition and behavioural innovation in New Caledonian crows. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 2010. 277(1694): p. 2637-2643.

28.Marzluff, J.M., et al., Lasting recognition of threatening people by wild American crows. Animal Behaviour, 2010. 79(3): p. 699-707.

29.Boeckle M, K.U.a.C.N., Editorial: Memories for the future. Front. Psychol, 2024.

30.Vicuna, M. and J.M. Vicuna, Memory as a Foundation for Learning. 2024.

31.Boeckle, M. and N.S. Clayton, A raven’s memories are for the future. Science, 2017. 357(6347): p. 126-127.

32.Kabadayi, C. and M. Osvath, Ravens parallel great apes in flexible planning for tool-use and bartering. Science, 2017. 357(6347): p. 202-204.

33.Marzluff, J.M., The Raven, A Natural History in Britain and Ireland. Ornithological Applications, 1998. 100(1): p. 185.

34.Dutt, Y., Coming Out as Dalit: A Memoir of Surviving India’s Caste System (Updated Edition). 2024: Beacon Press.

35.Atkinson, R.C., Human memory: A proposed system and its control processes. The psychology of learning and motivation, 1968. 2.

36.Carlson, N.R., Psychology: The science of behavior. (No Title), 1993.

37.Winkler, I. and N. Cowan, From Sensory to Long-Term Memory. Experimental Psychology, 2005. 52(1): p. 3-20.

38.Sabri, M., et al., Neural correlates of auditory sensory memory and automatic change detection. NeuroImage, 2004. 21(1): p. 69-74.

39.Ditz, H.M. and A. Nieder, Sensory and Working Memory Representations of Small and Large Numerosities in the Crow Endbrain. The Journal of Neuroscience, 2016. 36(47): p. 12044-12052.

40.Jonides, J., et al., The mind and brain of short-term memory. Annu. Rev. Psychol., 2008. 59(1): p. 193-224.

41.Baddeley, A., Working memory, in Memory. 2020, Routledge. p. 71-111.

42.Postman, L.E.O., Short-Term Memory and Incidental Learning11The preparation of this paper was facilitated by a grant from the National Science Foundation to the Institute of Human Learning, University of California, Berkeley, and by Contract Nonr 222(90) with the Office of Naval Research, in Categories of Human Learning, A.W. Melton, Editor. 1964, Academic Press. p. 145-201.

43.Balakhonov, D. and J. Rose, Crows Rival Monkeys in Cognitive Capacity. Scientific Reports, 2017. 7(1): p. 8809.

44.Hahn, L.A., et al., Working memory capacity of crows and monkeys arises from similar neuronal computations. eLife, 2021. 10: p. e72783.

45.Lind, J., M. Enquist, and S. Ghirlanda, Animal memory: A review of delayed matching-to-sample data. Behavioural Processes, 2015. 117: p. 52-58.

46.Rinnert, P. and A. Nieder, Neural Code of Motor Planning and Execution during Goal-Directed Movements in Crows. The Journal of Neuroscience, 2021. 41(18): p. 4060-4072.

47.Fongaro, E. and J. Rose, Crows control working memory before and after stimulus encoding. Scientific Reports, 2020. 10(1): p. 3253.

48.Wagener, L., et al., Crows protect visual working memory against interference. Journal of Experimental Biology, 2023. 226(5).

49.Wagener, L. and A. Nieder, Categorical Auditory Working Memory in Crows. iScience, 2020. 23(11).

50.Veit, L., K. Hartmann, and A. Nieder, Neuronal Correlates of Visual Working Memory in the Corvid Endbrain. The Journal of Neuroscience, 2014. 34(23): p. 7778-7786.

51.Kirschhock, M.E., H.M. Ditz, and A. Nieder, Behavioral and Neuronal Representation of Numerosity Zero in the Crow. The Journal of Neuroscience, 2021. 41(22): p. 4889-4896.

52.Bluff, L.A., Alex AS Weir, and Christian Rutz, Tool-related cognition in New Caledonian crows. 2007.

53.Fongaro, E., Working memory in crows (Corvus corone). 2019.

54.Cowan, N., What are the differences between long-term, short-term, and working memory? Progress in brain research, 2008. 169: p. 323-338.

55.Ullman, M.T., Contributions of memory circuits to language: The declarative/procedural model. Cognition, 2004. 92(1-2): p. 231-270.

56.Schacter, D.L., Implicit memory: History and current status. Journal of experimental psychology: learning, memory, and cognition, 1987. 13(3): p. 501.

57.Squire, L.R., Declarative and Nondeclarative Memory: Multiple Brain Systems Supporting Learning and Memory. Journal of Cognitive Neuroscience, 1992. 4(3): p. 232-243.

58.Balda, R.P. and A.C. Kamil, Long-term spatial memory in Clark’s nutcracker, Nucifraga columbiana. Animal Behaviour, 1992. 44(4): p. 761-769.

59.Clayton, N.S. and A. Dickinson, Episodic-like memory during cache recovery by scrub jays. Nature, 1998. 395(6699): p. 272-274.

60.Bogale, B.A., et al., Long-term memory of color stimuli in the jungle crow (Corvus macrorhynchos). Animal Cognition, 2012. 15: p. 285-291.

61.Clayton, N.S., L.H. Salwiczek, and A. Dickinson, Episodic memory. Current Biology, 2007. 17(6): p. R189-R191.

62.Clayton, N.S., T.J. Bussey, and A. Dickinson, Can animals recall the past and plan for the future? Nature Reviews Neuroscience, 2003. 4(8): p. 685-691.

63.Tremblay, S., K.M. Sharika, and M.L. Platt, Social Decision-Making and the Brain: A Comparative Perspective. Trends in Cognitive Sciences, 2017. 21(4): p. 265-276.

64.Boucherie, P.H., et al., What constitutes “social complexity” and “social intelligence” in birds? Lessons from ravens. Behavioral Ecology and Sociobiology, 2019. 73: p. 1-14.

65.LANGIN, K. Ravens remember people who suckered them into an unfair deal. 2017.

66.Fraser, O.N. and T. Bugnyar, The quality of social relationships in ravens. Animal Behaviour, 2010. 79(4): p. 927-933.

67.Boeckle, M. and T. Bugnyar, Long-term memory for affiliates in ravens. Current Biology, 2012. 22(9): p. 801-806.

68. Fraser, O.N. and T. Bugnyar, Do Ravens Show Consolation? Responses to Distressed Others. PLOS ONE, 2010. 5(5): p. e10605.

69.Stöwe, M., et al., Novel object exploration in ravens (Corvus corax): Effects of social relationships. Behavioural Processes, 2006. 73(1): p. 68-75.

70.Boeckle, M., et al., New Caledonian crows plan for specific future tool use. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 2020. 287(1938): p. 20201490.

71.Amodio, P., et al., Testing two competing hypotheses for Eurasian jays’ caching for the future. Scientific reports, 2021. 11(1): p. 835.

72.Roehmholdt, C.E., Using Vocalizations to Determine the Capacity for Future Cognition in the Common Raven (Corvus Corax). 2019, Diss. Evergreen State College.

73.McRae, K. and M. Jones, 14 Semantic Memory. Vol. 206. 2013: Oxford University Press Oxford.

74.Radvansky, G.A. and A.K. Tamplin, Memory, in Encyclopedia of Human Behavior (Second Edition), V.S. Ramachandran, Editor. 2012, Academic Press: San Diego. p. 585-592.

75.Keefner, A., Corvids infer the mental states of conspecifics. Biology & Philosophy, 2016. 31(2): p. 267-281.

76.Nieder, A., L. Wagener, and P. Rinnert, A neural correlate of sensory consciousness in a corvid bird. Science, 2020. 369(6511): p. 1626-1629.

77.Jelbert, S.A., et al., Mental template matching is a potential cultural transmission mechanism for New Caledonian crow tool manufacturing traditions. Scientific Reports, 2018. 8(1): p. 8956.

78.Audet, J.-N., M. Couture, and E.D. Jarvis, Songbird species that display more-complex vocal learning are better problem-solvers and have larger brains. Science, 2023. 381(6663): p. 1170-1175.

79.Coding, A., Tool Use by New Caledonian Crows Can Inform Cognitive Archaeology. 2024: The Oxford Handbook of Cognitive Archaeology.

80.Schacter, D.L., Implicit memory: History and current status. ournal of experimental psychology: learning, memory, and cognition, 1987: p. 501.

81.Wright, A.A., D.M. Kelly, and J.S. Katz, Same/different concept learning by primates and birds. Learning & Behavior, 2021. 49(1): p. 76-84.