دکتر علیاکبر صالحی در آغاز سخنرانی خود در افتتاحیه دومین همایش بینالمللی قرآن و علم، از بنیانگذاران و برگزارکنندگان این همایش تقدیر و تشکر کردند. ایشان با گرامیداشت یاد و خاطره شهید رئیسجمهور ابراهیم رئیسی و همسر فداکارشان خانم دکتر علمالهدی که از مبدعان برگزاری این همایش بودند، بیان کردند: «کار بسیار زیبایی را آغاز کردهاید. انشاءالله به برکت نیت خیری که دارید، این حرکت با ریشهای استوار ثمرات گرانقدری به جامعه عرضه خواهد کرد.»
مهجوریت قرآن و ضرورت احیای آن
دکتر صالحی با اشاره به مهجور ماندن قرآن بهویژه در میان شیعیان، ابراز امیدواری کردند که این همایش گامی برای رفع این مهجوریت باشد. ایشان با تأسف گفتند: «ای کاش میتوانستیم شهد شیرین فهم قرآن را به نوجوانانمان بچشانیم.»
تاریخچه تعامل علم و دین
ایشان به رابطه دیرینه علم و دین بهعنوان دو رکن اساسی تمدن بشری پرداختند که گاه در هماهنگی و گاه در تقابل با یکدیگر عمل کردهاند. دکتر صالحی با اشاره به جمله زیبای «العلم علمان: علم الادیان و علم الابدان»، بر دوگانگی علم دینی و علم مادی تأکید کردند.
علم و دین از منظر قرآن
دکتر صالحی با استناد به آیات قرآن کریم، جایگاه والای علم و عالم را تبیین کردند:
- «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ» (آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند یکسانند؟)
- «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» (تنها بندگان دانشمند از خداوند بیم دارند.)
ایشان با اشاره به آیه «سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ»، تأکید کردند که قرآن انسان را به مطالعه طبیعت، جهان و نفس خویش فرامیخواند.
نقش دین در هدایت علم
دکتر صالحی دین را ابزاری برای تزکیه نفس و نظامدهنده زندگی دانستند که با عقل، هدف نهایی خود را محقق میسازد. ایشان با اشاره به فرمایش حضرت علی(ع) که «چهبسا دانشمندی که جهلش او را هلاک کرد، درحالیکه علمش همراه او بود ولی سودی به او نرساند»، بر ضرورت همراهی علم با اخلاق تأکید کردند.
علم بدون دین؛ خطری برای بشریت
ایشان با اشاره به حادثه هیروشیما بهعنوان نمونهای از سوءاستفاده از علم، خاطرنشان کردند: «ذات علم شریف است، اما اگر در مسیر درست به کار گرفته نشود، همان علم میتواند بیفایده یا حتی ویرانگر باشد. علم هستهای ارزشمند است، اما اگر اخلاقیات را کنار بگذاریم، همان علم میتواند به فاجعه بینجامد.»
تاریخ تعامل علم و دین
دکتر صالحی به دوران طلایی تمدن اسلامی اشاره کردند که در آن علم و دین در هماهنگی کامل پیش رفتند، اما بهتدریج علم از دین فاصله گرفت. پس از انقلاب اسلامی، دین بار دیگر بهعنوان منبع الهامبخش پژوهشگران در حوزههای مختلف از جمله معرفتشناسی، نظم هستی و نجات انسان از پوچگرایی مطرح شد. ایشان افزودند: «حتی در جهان مسیحیت نیز گفتوگوی علم و الهیات روزبهروز گستردهتر میشود.»
ضرورت تعامل علم و دین در جهان امروز
در بخش پایانی، دکتر صالحی با اشاره به بحرانهای جهانی از جمله نابرابریهای اجتماعی، ظلم و ستم (مانند فاجعه غزه) و چالشهای اخلاقی فناوریهای نوین، تأکید کردند: «امروز بیش از هر زمان دیگری، نیاز به تعامل سازنده بین علم و دین احساس میشود. امیدواریم این نهال که کاشته شده، بتواند پاسخگوی نیازهای زمانه باشد.»
ایشان در پایان خاطرنشان کردند: «در سایه این تعامل، میتوان آیندهای روشنتر، عادلانهتر و انسانیتر برای جامعه بشری تصور کرد.»
این سخنرانی با ترکیبی از مباحث قرآنی، تاریخی و اجتماعی، بر ضرورت پیوند علم و دین برای حل چالشهای جهانی تأکید داشت و افقهای جدیدی برای پژوهشهای میانرشتهای گشود.