روزهداری از دیرباز بهعنوان یک عمل عبادی و معنوی مورد توجه بوده است، اما در سالهای اخیر، نگاه علمی به این پدیده ابعاد تازهای پیدا کرده است. مطالعات نشان دادهاند که روزهداری میتواند اثرات عمیقی بر سلامت، متابولیسم، عملکرد سلولی و حتی پیشگیری و درمان برخی بیماریهای مزمن مانند سرطان داشته باشد. در این میان، آنچه جالب است، تأکیدی است که قرآن کریم در آیه ۱۸۴ سوره بقره بر این موضوع دارد. در این آیه، خداوند شرایطی را که در آن افراد میتوانند روزه نگیرند، مشخص میکند. اما نکتهای قابل توجه در پایان این آیه نهفته است:
“وَأَن تَصُومُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ”.
این آیه نهتنها بیان میکند که روزهداری بهتر است، بلکه تصریح میکند که درک این برتری نیازمند دانش است. این جمله میتواند دعوتی به پژوهش باشد؛ آیا واقعاً روزه گرفتن، حتی در شرایطی که فرد بیمار است، فوایدی دارد که ما هنوز بهطور کامل درک نکردهایم؟
امروزه در کلینیکهای درمان سرطان، به بیماران توصیه میشود که رژیم غذایی مغذی و پرکالری داشته باشند، بهویژه هنگام دریافت درمانهایی مانند شیمیدرمانی یا پرتودرمانی. این توصیه بر این اساس است که بدن فرد بیمار برای مبارزه با سلولهای سرطانی به انرژی و مواد مغذی نیاز دارد. اما برخی پژوهشهای جدید نشان دادهاند که روزهداری میتواند باعث کاهش سطح گلوکز خون و ایجاد شرایطی شود که رشد سلولهای سرطانی را مهار کند. در این حالت، سلولهای سالم بدن بهواسطهی مکانیسمهایی مانند اتوفاژی، خود را با شرایط کمبود انرژی تطبیق میدهند، اما سلولهای سرطانی که به رشد سریع و بیوقفه نیاز دارند، ممکن است تحت فشار قرار بگیرند. این مسئله دانشمندان را به سمت بررسی تأثیر روزهداری بر درمان سرطان سوق داده است. در سال ۲۰۱۶، یوشینوری اوسومی، زیستشناس ژاپنی، جایزه نوبل پزشکی را برای کشف مکانیزم اتوفاژی دریافت کرد. این فرآیند نوعی پاکسازی درونسلولی است که در شرایط محدودیت کالری فعال شده و به بازیافت بخشهای آسیبدیدهی سلولها کمک میکند. برخی پژوهشها نشان دادهاند که اتوفاژی میتواند در جلوگیری از تکثیر سلولهای سرطانی و افزایش حساسیت آنها به درمانهای پزشکی نقش داشته باشد.
مسئلهی مهم دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت روزهداری اسلامی با سایر انواع روزهداری است. بسیاری از رژیمهای روزهداری که در علوم پزشکی مورد بررسی قرار گرفتهاند، مانند روزهی متناوب (Intermittent Fasting) یا رژیمهای محدودیت کالری، به افراد اجازه میدهند که در دورههای مشخصی از روز مقدار کمی غذا یا آب مصرف کنند. اما در روزهی اسلامی، فرد نهتنها از خوردن غذا بلکه از نوشیدن آب نیز خودداری میکند و این وضعیت از طلوع فجر تا غروب ادامه دارد. این تفاوت ممکن است تأثیرات فیزیولوژیکی مهمی داشته باشد، چراکه تغییر در ساعت بیولوژیکی بدن و هماهنگی این فرآیند با ریتمهای شبانهروزی ممکن است اثرات متابولیکی خاصی ایجاد کند که در سایر انواع روزه مشاهده نمیشود. یکی از پرسشهایی که باید مورد مطالعه قرار گیرد، این است که آیا الگوی خاص روزهداری اسلامی، به دلیل ساعات دقیق پرهیز از غذا و نوشیدنی، تأثیرات متفاوتی بر مکانیسمهای سلولی و متابولیسم بدن دارد؟ آیا بدن در ساعات مشخصی از روز بهتر میتواند فرآیندهای پاکسازی سلولی را انجام دهد؟
پژوهشها دربارهی اثرات روزهداری باید در سطوح مختلف علمی انجام شوند. در سطح سلولی، میتوان بررسی کرد که چگونه روزهداری مسیرهای بیوشیمیایی مرتبط با رشد سلولهای سرطانی را تحت تأثیر قرار میدهد. آیا در شرایط روزهداری، بیان ژنهای مرتبط با بقا و رشد سلولهای سرطانی کاهش مییابد؟ آیا پروتئینهای ضدسرطانی در چنین شرایطی افزایش پیدا میکنند؟ در سطح جانوری، مدلهای حیوانی میتوانند به ما نشان دهند که آیا روزهداری باعث کاهش رشد تومورها میشود؟ آیا این اثر در انواع مختلف سرطانها یکسان است یا برخی از آنها به این شرایط حساستر هستند؟ در نهایت، در سطح بالینی، انجام آزمایشهای کنترلشده بر روی بیماران میتواند مشخص کند که آیا روزهداری اسلامی میتواند بهعنوان یک روش مکمل در کنار سایر درمانهای سرطان استفاده شود یا خیر.
یکی از پرسشهای کلیدی در این زمینه این است که روزهداری چگونه میتواند تعامل بین سلولهای سرطانی و سیستم ایمنی بدن را تغییر دهد. برخی مطالعات نشان دادهاند که روزهداری میتواند باعث فعالتر شدن سلولهای ایمنی و بهبود پاسخ آنها به تهاجم سلولهای غیرطبیعی شود. آیا این فرآیند میتواند باعث افزایش توانایی بدن در شناسایی و از بین بردن سلولهای سرطانی شود؟ این مسئله میتواند حوزهای نوین در درمانهای ایمنی-سرطانی باشد که بهعنوان یکی از روشهای پیشرو در درمان سرطان در حال توسعه است.
سؤال دیگری که مطرح میشود این است که آیا همهی انواع سرطانها به یک اندازه تحت تأثیر روزهداری قرار میگیرند؟ برخی سرطانها مانند سرطانهای مرتبط با متابولیسم گلوکز (مانند سرطانهای سینه و پروستات) ممکن است بیشتر از سایر انواع سرطان به تغییرات متابولیکی ناشی از روزهداری واکنش نشان دهند. اما این تأثیرات تا چه حد قابل تعمیم به انواع مختلف سرطان هستند؟ و آیا میتوان از این دانش برای طراحی رژیمهای روزهداری خاص برای بیماران مختلف بهره برد؟
این پژوهشها نهتنها به ما کمک میکنند که تأثیرات روزهداری بر سلامت و بیماری را بهتر درک کنیم، بلکه میتوانند راهنمایی برای درک عمیقتر مفاهیم علمی نهفته در قرآن باشند. هنگامی که خداوند در آیهی ۱۸۴ سوره بقره میفرماید: “وَأَن تَصُومُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ”، این جمله نهتنها یک توصیه، بلکه یک دعوت به دانش و پژوهش است. آیا ممکن است که رازهایی در تأثیر روزهداری بر سلامت نهفته باشد که ما هنوز بهطور کامل به آن پی نبردهایم؟
علم، ابزار کشف حقیقت است، و قرآن بارها به انسانها توصیه کرده است که به مطالعه و تفکر در پدیدههای طبیعی و قوانین حاکم بر خلقت بپردازند. ازاینرو، بررسی علمی اثرات روزهداری بر بدن، نهتنها یک ضرورت پزشکی بلکه یک فرصت برای تعمیق در آیات قرآن و کشف ارتباط بین وحی و دانش بشری است.
