وحی در قرآن مفهومی گسترده دارد و تنها به پیامبران اختصاص ندارد. این واژه برای انسانهای خاص، فرشتگان، زمین و زنبور عسل نیز به کار رفته است. اما چرا در میان تمامی جانداران، زنبور عسل در متن قرآن با این مفهوم همراه شده است؟ این پرسش ما را به تأمل در جایگاه شناختی و هدایت این موجود هدایت میکند.
کلمهی «وحی» در زبان عربی بهمعنای رساندن پیام به شکلی سریع و پنهان است. این واژه در قرآن در موارد مختلفی بهکار رفته و در هر زمینهای، متناسب با مخاطب خود، معنای خاصی دارد. اما در همهی این موارد، یک ویژگی مشترک است: وحی نوعی پیام است که بدون تحریف به گیرنده میرسد و گیرنده آن را بیکم و کاست دریافت و اجرا میکند. این یعنی گیرنده باید توانایی شناختی لازم را داشته باشد تا این پیام را دقیق، کامل و بدون تغییر درک کند.
در سوره نحل، خداوند میفرماید:
“وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحْلِ أَنِ ٱتَّخِذِى مِنَ ٱلْجِبَالِ بُيُوتًۭا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ﴿٦٨﴾ ثُمَّ كُلِى مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًۭا ۚ يَخْرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٌۭ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٌۭ لِلنَّاسِ ۗ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَةًۭ لِّقَوْمٍۢ يَتَفَكَّرُونَ ﴿٦٩﴾”
در این آیه، زنبور عسل مأمور میشود که خانهی خود را در کوهها، درختان و آنچه که برپا میدارند، بنا کند، از همهی ثمرات تغذیه کند و در مسیرهایی که برای او فراهم شده است، حرکت نماید. این مسیرها ویژگیای دارند که حرکت زنبور را آسان و هدایتشده میسازد، اما این هدایت آیا به ویژگی مسیرها اشاره دارد یا به نحوهی حرکت زنبور؟ نکتهای که میتواند مورد تأمل باشد.
وحی، انتقال پیام به شکلی خاص است که دریافتکننده باید توانایی پردازش و اجرای آن را داشته باشد. این ویژگی نشان میدهد که وحی به زنبور عسل نهتنها هدایت تکوینی، بلکه نوعی پردازش آگاهانه در سطح رفتار و تصمیمگیری نیز دارد. مطالعات علمی تأیید میکنند که زنبوران، با وجود ساختار مغزی کوچک، تواناییهای شناختی شگفتانگیزی دارند که آنها را قادر میسازد مسیرهای بهینه را تشخیص دهند و در شرایط پیچیده بهترین تصمیم را بگیرند.
- شناخت عددی و درک روابط ریاضی (شمارش، تشخیص اعداد و حتی درک مفهوم صفر)
- حافظهی فضایی و توانایی جهتیابی پیشرفته (ثبت نقشههای ذهنی و بهکارگیری آنها برای بازگشت به کندو)
- ارتباط و انتقال اطلاعات از طریق یادگیری اجتماعی (حرکات لرزشی زنبورها برای انتقال مختصات منابع غذایی)
- حل مسئله و سازگاری با تغییرات محیطی (تغییر روش در صورت مواجهه با موانع)
پذیرش وحی، به این معناست که گیرنده، با وجود توانایی شناختی مستقل، در برابر حقیقتی که به او میرسد، انعطاف نشان داده و مسیر خود را بر اساس آن تغییر میدهد. این همان ویژگیای است که در علوم شناختی به عنوان انعطافپذیری شناختی شناخته میشود: توانایی تغییر مسیر فکری و رفتاری بر اساس اطلاعات جدید، حتی اگر با تجربههای قبلی در تضاد باشد.
با این نگاه، وحی به زنبور عسل، ما را به درک عمیقتری از شناخت، هدایت و پذیرش آگاهانهی مسیرهای جدید هدایت میکند. این آیه، در کنار همهی ابعاد علمیاش، ما را به این پرسش راهنمایی میکند: اگر چنین پردازش شناختی در یک موجود کوچک ممکن است، چگونه در انسان بهعنوان اشرف مخلوقات عمل میکند؟
-
بررسی علمی و پژوهشی در مورد ارتباط صوتی مورچهها: الهام از قرآن در علم و فناوریهای نوین
ارتباط صوتی مورچهها در قرآن و علم در آیهی ۱۸ سورهی نمل، خداوند به تعامل هشداردهنده میان مورچهها اشاره میکند: “حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ” در این آیه، واژهی «قَالَتْ» (که به معنای گفتن است) بهکار رفته که نشاندهنده نوعی…
-
فراخوان پژوهشی : مرکز ناشناختهی تصمیمگیری و احساسات قلب
-
فراخوان پژوهشی: تأثیر خوراکیهای حلال و حرام بر محور میکروبیوتا-روده-مغز از نگاه قرآن و علم
“ما آن چیزی هستیم که میخوریم” این جمله که امروزه در پژوهش های مرتبط با محور میکروبیوتا-روده-مغز بیان می شود، بیانگر تأثیر عمیق خوراکیها بر بدن و ذهن انسان است. اما آیا میتوان از این دیدگاه علمی، تأثیر خوراکیهای حلال و حرام را نیز بررسی کرد؟ قرآن کریم در آیات متعددی، انسان را به تغذیهی…
-
فراخوان پژوهشی: بررسی علمی اثرات روزهداری بر سلامت و بیماریها، با تأکید بر سرطان
مقدمه: روزهداری در قرآن کریم بهعنوان یک عمل عبادی توصیه شده و خداوند در آیه ۱۸۴ سوره بقره تأکید میکند که “وَأَن تَصُومُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ” (و اگر روزه بگیرید، برای شما بهتر است، اگر علم داشته باشید). این جمله ما را به تفکر و تحقیق علمی در مورد تأثیرات روزهداری بر…